kas gerilmesi günlük yaşamda sık karşılaşılan bir rahatsızlıktır. çoğunlukla pek ciddi değildir ve oldukça basit bir tedaviyle hızla iyileşir. kaslarda aşırı gerilme, günlük yaşamda sık karşılaşılan ve "lif kopması" diye de bilinen bir durumdur. bedenin her yanında olabilir ve çeşitli düzeylerde rahatsızlığa yol açar.
nedenleri
çeşitli nedenler, sözgelimi ağır bir yük iki kişi tarafından taşınırken taşıyıcılardan birinin ansızın yükü bırakıp ötekinin kaslarına birden ağırlık bindirmesi, çok ağır bir eşyayı kaldırmaya yeltenmek ya da bunu yanlış bir biçimde yapmak, kaslarda aşırı gerilmeye yol açabilir. ayrıca, futbol ya da boks gibi sporlarda bedenin hızla güçlü bir biçimde döndürülmesi de kasları doğal sınırlarının ötesinde zorlayıp zarar verir.
genellikle bu türden kas zedelenmeleri çocuklarda, gençlerde ve kaslarına ağır yük bindirmeye alışkın kişilerde daha az görülür. ama yine de bazı hareketler, kim yaparsa yapsın kaslarda aşırı gerilmeyle sonuçlanır. bu nedenle, bazı uğraş ve etkinliklerde (ağır beden işçiliği ve atletizm gibi) kas gerilmesi riski daha fazladır.
belirtiler
bedenin bütün bölgelerinde kasların aşırı gerilmesine bağlı hasarlar görülebilir. ağır yük kaldırmadan kaynaklananlara daha çok bel, sırt ve karın bölgesinde rastlanılır. başın apansızın ve hızla hareket ettirilmesi ya da bazı araba kazalarında olduğu gibi başın birden öne ya da arkaya savrulmasında hasar, boyun kaslarında ortaya çıkar. boksör ve haltercilerde omuz, kol ve eller; futbolcu, koşucu ve jimnastikçilerde ise bel, kalça, baldır ve ayaklar, kas gerilmesinin en sık görüldüğü bölgelerdir.
en bilinen belirti ağrıdır; hasar ciddiyse, kasın zayıfladığı, hatta gevşediği görülür. genellikle kasların bağ dokusu bölümü etkilenir. ciddi yaralanmalarda kasları kemiğe bağlayan kirişlerde yırtılma görülür. kas gerilmelerinde çeşitli derecelerde hasar söz konusudur. kas lifleri yalnızca aşırı bir biçimde gerilmiş olabileceği gibi, kopmuş da olabilir. ciddi durumlarda kastaki ağrı hemen hissedilir ve kişiye, bütünüyle iyileşmeden kasını kullanma olanağı tanımayabilir. hafif gerilmelerde ise ağrı ancak bir gün sonra ortaya çıkar ve kişiye günlük etkinliklerden alıkoymaz. evde yapılacak basit bir tedaviyle belirtiler azalır.
tedavi
basit bir kas gerilmesi ile alttaki kemiğin kırığı gibi ciddi bir hasarın ayırt edilmesi çok önemlidir. ancak bazı durumlarda bu ayrımı yapmak oldukça güç olabilmektedir. bütün kas - iskelet (kemik) yaralanmalarında ağrı, duyarlılık ve hareketle acı olur. kuşkusuz basit bir kas gerilmesi ile belirgin bir kemik kırığını ayırmak çok kolaydır. ama hasarın açık seçik olmadığı durumlarda, röntgenle kesin tanıya varılana kadar bütün ciddi olasılıklar göz önünde bulundurulmalı ve tanı kesinleşene kadar duruma kırık gözüyle bakılmalıdır. böylece ek sorunların ortaya çıkması önlenebilir.
kas gerilmeleri çoğunlukla evde, basit bir bakımla iyileşir. soğuk kompres ağrıyı, şişmeyi ve çürük oluşmasını en düşük düzeye indirir. bununla birlikte sıcak uygulanması da bölgedeki kan dolaşımına olumlu etkide bulunarak, ağrının azalmasını ve hareketin kolaylaşmasını sağlar. aşırı gerilerek hasar görmüş bir kas mutlaka başlangıçta dinlendirilmeli ve iyileştikçe aşamalı olarak hareket ettirilmelidir. en küçük bir kuşkuda doktora danışmaktan çekinilmemelidir. iyi bir bakım ve sağduyuyla bu tür kas zedelenmeleri kolayca iyileşir.
kısaca "tutulma" diye adlandırdığımız kas tutulması, az da olsa, hareketleri kısıtlayıp ağrıya neden olur. kuşkusuz en iyi yol korunmaktır ama böyle bir durumda karşılaşıldığında ne yapılacağını bilmek de rahatsızlığı azaltmak bakımından yararlıdır. kas tutulması, insanı hareketsiz bırakabilen, rahatsız edici bir durumdur.
nedenleri
en sık görülen ve en az ciddi olan tutulma, aşağı yukarı herkesin bildiği türden olanıdır: uzun süre kullanılmayan bir kas yorulduğunda ya da alışık olmadığı ölçüde zorlandığında, şişip, sertleşerek tepki gösterir.
iki tip kas tutulması vardır: egzersiz sırasında oluşan; belli bir süre sonra ortaya çıkan. ilk tip artık maddelerin kas dokusunda birikmesi sonucu oluşur. çalışan kas, bir otomobil motoruna benzetilebilir. yakıta gereksinimi vardır ve bu da kan akımıyla gelen, yeniden yemeklerden sağlanan besin maddeleridir. besin oksijenle karışır ve yanarak, kas liflerinin kasılarak hareket oluşturabilmesi için gerekli olan enerjiyi sağlar. bu olaylar sırasında toksik (zehirli) artık maddeler oluşur ve bunlar atılmazsa, kasta kalarak, ağrı ve sertliğe neden olurlar. normal olarak bu maddeler sorun çıkmadan atılırlar; ancak iki özel durumda, kasta tutulma yapacak kadar birikirler. birincisi, kasın çok ya da aşırı yük altında çalıştığı ve artık maddelerin, kanın taşıma kapasitesinden daha hızlı açığa çıktığı durumdur. ikincisi ise, kastaki damar ağının, yeterli besin maddesi götürüp, artık madde atımını gerçekleştirecek kapasitede olmamasından kaynaklanır.
egzersize bağlı kas tutulması daha sık karşılaşılan bir durumdur. kasın bazı liflerinin ya da içindeki ve çevredeki dokuların olağandışı kullanım nedeniyle aşırı gerilmesi, hatta yırtılması sonucu oluştuğu düşünülmektedir. kas ya da eklem zedelenmesi, aşırı gerilme, yırtılma ya da kanama ve başka doku zedelenmelerine neden olan darbelerle oluşabilir. başka belirtilerle birlikte ortaya çıkan tutulma genellikle dokunun kendini onarmasıyla birkaç günde geçer. ancak bazı durumlarda bu belirti yok olmaz. bunun nedeni, ya dokunun kendini onarabilmesi için yeterli dinlenmenin sağlanamaması ya da birbirleri üstünde serbestçe hareket eden doku bölümleri arasında yapışıklıkların olmasıdır.
her tür iltihapta olduğu gibi, kas zedelenmesinde de, iltihaplı, şiş dokuları koruyan ve rahatlatan bir sıvı sızması olur. bu sıvı, iltihap azalınca yeniden kan dolaşımına soğurulur. ama bazı durumlarda kalınlaşıp kıvam kazanarak, dokular arasında yapışıklığa neden olur. söz konusu bölge hareket ettirilmek istendiğinde de, bu yapışıklıklar nedeniyle hareket engellenir. dolayısıyla, zedelenen kas ve eklemler, dinlendirilme süresinde de belli aralıklarla, yavaşça hereket ettirilip yapışıklık oluşması önlenmelidir. bedenin bir bölümünün hareketsiz kalmasının gerektiği durumlarda, sözgelimi kırıklarda, bu olanaksızdır ve ilk hareket yapılmaya çalışıldığında tutulma nedeniyle çok güçlük çekilir. bu, dikkatli fizik tedavi uygulamalarıyla tedavi edilir. fizik tedaviden etkilenmeyen kalıcı yapışıklıklarsa başka tedavi gerektirebilir, hatta genel anestezi altında cerrahi girişimle ayrılabilirler.
sertliğin bir başka nedeni, eklem iltihapları, yani her tür artrittir. eklem tutukluğu özellikle romatoit artritte (daha çok küçük eklemleri etkileyen artrit türü) kendini gösterir. genellikle ağrıdan çok, parmaklarda tutukluk olur. osteoartritte ise, kalça ve omuz gibi büyük eklemler etkilenir ve önce ağrı olur, tutukluk ve hareket güçlüğü daha sonra ortaya çıkar. eklemlerdeki tutukluk, yaşlılarda büyük sorun yaratabilir. hareketlerini kısıtlayıp sinirlerini bozar. çoğunlukla artrit ve romatizmaya bağlanır ama genellikle eklem ve kaslardaki fiziksel etkinliğin azalmasının bir parçasıdır.
bedenin değişik bölgelerindeki tutulmalar değişik nedenlere bağlıdır. boyun tutulması ters bir hareket, cereyanda kalma, iltihaplanarak şişen lenf bezleri ya da boyun omurlarındaki bir hastalık (servikal spondiloz) ile ortaya çıkar. sırt tutulmasının çeşitli nedenleri olabilir ve sıklıkla ağrı ile birlikte görülür. kamburluk, bel kemiğinin yana doğru eğrilikleri ve lordoz gibi duruş bozuklukları sırt tutulmasına neden olabilir. sırt omurları arasındaki iltihap da hareketleri kısıtlayarak tutukluk yapabilir. lumbago ya da siyatik gibi sırt eklemlerinin hareketlerinin çok ağrılı olduğu durumlarda, eklem bağlarında ve kaslarda, hareketi (dolayısıyla ağrıyı) önlemeye yarayan spazm ve kasılmalar olur; bu da tutulmaya neden olur. omuz, kol ve el, tutukluğun en sık görüldüğü beden bölgeleridir. aşırı kullanım, burkma, artrit, uzun süre rahatsız bir konumda kalma, cereyan ya da nem, tutulmaya yol açabilir. yaşlılarda en ufak bir burkulma ya da düşme, omuz çevresindeki kas, kiriş ya da bağlarda zedelenme ile eklemde sertliğe neden olabilir. donmuz omuzda gittikçe artan ağrı ve sertlik vardır. buna karşılık eklemi hareket ettirmek önemlidir, yoksa ağırlaşır ve kalıcı sertlik oluşur. eklem içine hidrokortizon enjeksiyonu, eklemin gevşemesine ve iltihabın azalmasına yardımcı olabilir, ama bazen başka girişimler de gerekir.
dirsek ya da el bileğindeki sertliklerin nedeni genellikle artrit, bazen de kırılmış ya da yerinden çıkmış bir kemik parçasıdır. parmaklardaki sertlikler ise, artrit ve kaza dahil, birçok nedene bağlı olabilir. bazen bir ya da daha fazla kiriş kılıfında iltihap vardır ve hareketler zorlaşıp ağrılı hale gelir. bacaklarda tutukluk çoğunlukla osteoartritten kaynaklanır. daha çok kalça ve diz eklemleri etkilenir. dizde tutukluk nedeni, yırtık kıkırdak (bu daha çok dizin kilitlendiği durumlarda söz konusudur) ya da kırık kemik parçasıdır.
ayak bileğinde ya da ayakta tutukluk, zedelenmeye, tedavi edilmemiş burkulmalara, rahatsız ayakkabılara, ayağın zorlanmasına ya da ayak parmaklarını hareket ettiren kirişlerdeki iltihaplara bağlı olabilir. bazen de ayak başparmağında, yürümeyi zorlaştıran tutukluk ve ağrı nöbetleri olur. buna, "hallux rigidus" denilir ve nedeni bilinmemekle birlikte, kalıcı tutukluğun önlenmesi için zamanında tedavi edilmesi gerektiği kesindir. genellikle doğru uygulanan tedaviyle belirtiler kısa zamanda düzelir.
belirtiler
kaslarda şişme, sertlik ve hareket ettikçe yaşanan ağrı kas tutulmasının başlıca belirtisidir.
tedavi
tutukluk tedavisinde yararlanılan birçok yöntem vardır. genellikle birkaç günlük dinlendirme tam bir iyileşme için yeterli olmaktadır. ancak belli aralıklarla yapılacak egzersizlerle söz konusu bölgenin hareket ettirilmesi, yapışıklıkların önlenmesi açısından önemlidir. basit tutulmalar evde yapılanf izik tedaviyle giderilebilir. isı ve masaj yararlıdır. ayrıca söz konusu bölge, normale dönene kadar gittikçe dozu artırılan egzersizle hareket ettirilmelidir.
inatçı vakalarda ek tedavi gerekir. hastanelerde, kısa dalgalı diyatermi, parafin banyoları, banyo tedavisi ve masaj gibi fizik tedavi yöntemleri de uygulanır. eklemde ve kirişlerdeki kalıcı tutukluk ve ağrılar, bazen lokal anestezik ya da hidrokortizon enjeksiyonları ile giderilir. böylece bölgedeki spazm ve iltihap geçirilir. ama bunlar da yetersiz kalırsa, ekleme hareket kapasitesini yok etmek için ortopedik girişimler gerekebilir. eklem tümüyle harap olmuşsa, son çare, sorunu yapay eklemle çözmektir.
eklem ve hastalardaki tutulma, ilaçla da tedavi edilebilir. antienflamatuar (iltihap giderici) özelliği dolayısıyla aspirin, sertliği ve ağrıyı azaltır; denenmesinde yarar vardır. günümüzde steroit içermeyen ve çok iyi sonuçlar veren birçok antienflamatuar ilaç vardır. steroitler, yan etkilerini önlemek için daha çok bölgesel olarak kullanılmalıdır. ancak başka hastalıklar gibi bunda da önemli olan korunmaktır. orta yaşlarda yapılacak düzenli egzersizler, ileri yaşlarda sertliklerin oluşmasını önler. ayrıca ısınma hareketleriyle sporun yol açabileceği tutulmalar önlenebilir.
nedenleri
en sık görülen ve en az ciddi olan tutulma, aşağı yukarı herkesin bildiği türden olanıdır: uzun süre kullanılmayan bir kas yorulduğunda ya da alışık olmadığı ölçüde zorlandığında, şişip, sertleşerek tepki gösterir.
iki tip kas tutulması vardır: egzersiz sırasında oluşan; belli bir süre sonra ortaya çıkan. ilk tip artık maddelerin kas dokusunda birikmesi sonucu oluşur. çalışan kas, bir otomobil motoruna benzetilebilir. yakıta gereksinimi vardır ve bu da kan akımıyla gelen, yeniden yemeklerden sağlanan besin maddeleridir. besin oksijenle karışır ve yanarak, kas liflerinin kasılarak hareket oluşturabilmesi için gerekli olan enerjiyi sağlar. bu olaylar sırasında toksik (zehirli) artık maddeler oluşur ve bunlar atılmazsa, kasta kalarak, ağrı ve sertliğe neden olurlar. normal olarak bu maddeler sorun çıkmadan atılırlar; ancak iki özel durumda, kasta tutulma yapacak kadar birikirler. birincisi, kasın çok ya da aşırı yük altında çalıştığı ve artık maddelerin, kanın taşıma kapasitesinden daha hızlı açığa çıktığı durumdur. ikincisi ise, kastaki damar ağının, yeterli besin maddesi götürüp, artık madde atımını gerçekleştirecek kapasitede olmamasından kaynaklanır.
egzersize bağlı kas tutulması daha sık karşılaşılan bir durumdur. kasın bazı liflerinin ya da içindeki ve çevredeki dokuların olağandışı kullanım nedeniyle aşırı gerilmesi, hatta yırtılması sonucu oluştuğu düşünülmektedir. kas ya da eklem zedelenmesi, aşırı gerilme, yırtılma ya da kanama ve başka doku zedelenmelerine neden olan darbelerle oluşabilir. başka belirtilerle birlikte ortaya çıkan tutulma genellikle dokunun kendini onarmasıyla birkaç günde geçer. ancak bazı durumlarda bu belirti yok olmaz. bunun nedeni, ya dokunun kendini onarabilmesi için yeterli dinlenmenin sağlanamaması ya da birbirleri üstünde serbestçe hareket eden doku bölümleri arasında yapışıklıkların olmasıdır.
her tür iltihapta olduğu gibi, kas zedelenmesinde de, iltihaplı, şiş dokuları koruyan ve rahatlatan bir sıvı sızması olur. bu sıvı, iltihap azalınca yeniden kan dolaşımına soğurulur. ama bazı durumlarda kalınlaşıp kıvam kazanarak, dokular arasında yapışıklığa neden olur. söz konusu bölge hareket ettirilmek istendiğinde de, bu yapışıklıklar nedeniyle hareket engellenir. dolayısıyla, zedelenen kas ve eklemler, dinlendirilme süresinde de belli aralıklarla, yavaşça hereket ettirilip yapışıklık oluşması önlenmelidir. bedenin bir bölümünün hareketsiz kalmasının gerektiği durumlarda, sözgelimi kırıklarda, bu olanaksızdır ve ilk hareket yapılmaya çalışıldığında tutulma nedeniyle çok güçlük çekilir. bu, dikkatli fizik tedavi uygulamalarıyla tedavi edilir. fizik tedaviden etkilenmeyen kalıcı yapışıklıklarsa başka tedavi gerektirebilir, hatta genel anestezi altında cerrahi girişimle ayrılabilirler.
sertliğin bir başka nedeni, eklem iltihapları, yani her tür artrittir. eklem tutukluğu özellikle romatoit artritte (daha çok küçük eklemleri etkileyen artrit türü) kendini gösterir. genellikle ağrıdan çok, parmaklarda tutukluk olur. osteoartritte ise, kalça ve omuz gibi büyük eklemler etkilenir ve önce ağrı olur, tutukluk ve hareket güçlüğü daha sonra ortaya çıkar. eklemlerdeki tutukluk, yaşlılarda büyük sorun yaratabilir. hareketlerini kısıtlayıp sinirlerini bozar. çoğunlukla artrit ve romatizmaya bağlanır ama genellikle eklem ve kaslardaki fiziksel etkinliğin azalmasının bir parçasıdır.
bedenin değişik bölgelerindeki tutulmalar değişik nedenlere bağlıdır. boyun tutulması ters bir hareket, cereyanda kalma, iltihaplanarak şişen lenf bezleri ya da boyun omurlarındaki bir hastalık (servikal spondiloz) ile ortaya çıkar. sırt tutulmasının çeşitli nedenleri olabilir ve sıklıkla ağrı ile birlikte görülür. kamburluk, bel kemiğinin yana doğru eğrilikleri ve lordoz gibi duruş bozuklukları sırt tutulmasına neden olabilir. sırt omurları arasındaki iltihap da hareketleri kısıtlayarak tutukluk yapabilir. lumbago ya da siyatik gibi sırt eklemlerinin hareketlerinin çok ağrılı olduğu durumlarda, eklem bağlarında ve kaslarda, hareketi (dolayısıyla ağrıyı) önlemeye yarayan spazm ve kasılmalar olur; bu da tutulmaya neden olur. omuz, kol ve el, tutukluğun en sık görüldüğü beden bölgeleridir. aşırı kullanım, burkma, artrit, uzun süre rahatsız bir konumda kalma, cereyan ya da nem, tutulmaya yol açabilir. yaşlılarda en ufak bir burkulma ya da düşme, omuz çevresindeki kas, kiriş ya da bağlarda zedelenme ile eklemde sertliğe neden olabilir. donmuz omuzda gittikçe artan ağrı ve sertlik vardır. buna karşılık eklemi hareket ettirmek önemlidir, yoksa ağırlaşır ve kalıcı sertlik oluşur. eklem içine hidrokortizon enjeksiyonu, eklemin gevşemesine ve iltihabın azalmasına yardımcı olabilir, ama bazen başka girişimler de gerekir.
dirsek ya da el bileğindeki sertliklerin nedeni genellikle artrit, bazen de kırılmış ya da yerinden çıkmış bir kemik parçasıdır. parmaklardaki sertlikler ise, artrit ve kaza dahil, birçok nedene bağlı olabilir. bazen bir ya da daha fazla kiriş kılıfında iltihap vardır ve hareketler zorlaşıp ağrılı hale gelir. bacaklarda tutukluk çoğunlukla osteoartritten kaynaklanır. daha çok kalça ve diz eklemleri etkilenir. dizde tutukluk nedeni, yırtık kıkırdak (bu daha çok dizin kilitlendiği durumlarda söz konusudur) ya da kırık kemik parçasıdır.
ayak bileğinde ya da ayakta tutukluk, zedelenmeye, tedavi edilmemiş burkulmalara, rahatsız ayakkabılara, ayağın zorlanmasına ya da ayak parmaklarını hareket ettiren kirişlerdeki iltihaplara bağlı olabilir. bazen de ayak başparmağında, yürümeyi zorlaştıran tutukluk ve ağrı nöbetleri olur. buna, "hallux rigidus" denilir ve nedeni bilinmemekle birlikte, kalıcı tutukluğun önlenmesi için zamanında tedavi edilmesi gerektiği kesindir. genellikle doğru uygulanan tedaviyle belirtiler kısa zamanda düzelir.
belirtiler
kaslarda şişme, sertlik ve hareket ettikçe yaşanan ağrı kas tutulmasının başlıca belirtisidir.
tedavi
tutukluk tedavisinde yararlanılan birçok yöntem vardır. genellikle birkaç günlük dinlendirme tam bir iyileşme için yeterli olmaktadır. ancak belli aralıklarla yapılacak egzersizlerle söz konusu bölgenin hareket ettirilmesi, yapışıklıkların önlenmesi açısından önemlidir. basit tutulmalar evde yapılanf izik tedaviyle giderilebilir. isı ve masaj yararlıdır. ayrıca söz konusu bölge, normale dönene kadar gittikçe dozu artırılan egzersizle hareket ettirilmelidir.
inatçı vakalarda ek tedavi gerekir. hastanelerde, kısa dalgalı diyatermi, parafin banyoları, banyo tedavisi ve masaj gibi fizik tedavi yöntemleri de uygulanır. eklemde ve kirişlerdeki kalıcı tutukluk ve ağrılar, bazen lokal anestezik ya da hidrokortizon enjeksiyonları ile giderilir. böylece bölgedeki spazm ve iltihap geçirilir. ama bunlar da yetersiz kalırsa, ekleme hareket kapasitesini yok etmek için ortopedik girişimler gerekebilir. eklem tümüyle harap olmuşsa, son çare, sorunu yapay eklemle çözmektir.
eklem ve hastalardaki tutulma, ilaçla da tedavi edilebilir. antienflamatuar (iltihap giderici) özelliği dolayısıyla aspirin, sertliği ve ağrıyı azaltır; denenmesinde yarar vardır. günümüzde steroit içermeyen ve çok iyi sonuçlar veren birçok antienflamatuar ilaç vardır. steroitler, yan etkilerini önlemek için daha çok bölgesel olarak kullanılmalıdır. ancak başka hastalıklar gibi bunda da önemli olan korunmaktır. orta yaşlarda yapılacak düzenli egzersizler, ileri yaşlarda sertliklerin oluşmasını önler. ayrıca ısınma hareketleriyle sporun yol açabileceği tutulmalar önlenebilir.
kas gerilmesi günlük yaşamda sık karşılaşılan bir rahatsızlıktır. çoğunlukla pek ciddi değildir ve oldukça basit bir tedaviyle hızla iyileşir. kaslarda aşırı gerilme, günlük yaşamda sık karşılaşılan ve "lif kopması" diye de bilinen bir durumdur. bedenin her yanında olabilir ve çeşitli düzeylerde rahatsızlığa yol açar.
nedenleri
çeşitli nedenler, sözgelimi ağır bir yük iki kişi tarafından taşınırken taşıyıcılardan birinin ansızın yükü bırakıp ötekinin kaslarına birden ağırlık bindirmesi, çok ağır bir eşyayı kaldırmaya yeltenmek ya da bunu yanlış bir biçimde yapmak, kaslarda aşırı gerilmeye yol açabilir. ayrıca, futbol ya da boks gibi sporlarda bedenin hızla güçlü bir biçimde döndürülmesi de kasları doğal sınırlarının ötesinde zorlayıp zarar verir.
genellikle bu türden kas zedelenmeleri çocuklarda, gençlerde ve kaslarına ağır yük bindirmeye alışkın kişilerde daha az görülür. ama yine de bazı hareketler, kim yaparsa yapsın kaslarda aşırı gerilmeyle sonuçlanır. bu nedenle, bazı uğraş ve etkinliklerde (ağır beden işçiliği ve atletizm gibi) kas gerilmesi riski daha fazladır.
belirtiler
bedenin bütün bölgelerinde kasların aşırı gerilmesine bağlı hasarlar görülebilir. ağır yük kaldırmadan kaynaklananlara daha çok bel, sırt ve karın bölgesinde rastlanılır. başın apansızın ve hızla hareket ettirilmesi ya da bazı araba kazalarında olduğu gibi başın birden öne ya da arkaya savrulmasında hasar, boyun kaslarında ortaya çıkar. boksör ve haltercilerde omuz, kol ve eller; futbolcu, koşucu ve jimnastikçilerde ise bel, kalça, baldır ve ayaklar, kas gerilmesinin en sık görüldüğü bölgelerdir.
en bilinen belirti ağrıdır; hasar ciddiyse, kasın zayıfladığı, hatta gevşediği görülür. genellikle kasların bağ dokusu bölümü etkilenir. ciddi yaralanmalarda kasları kemiğe bağlayan kirişlerde yırtılma görülür. kas gerilmelerinde çeşitli derecelerde hasar söz konusudur. kas lifleri yalnızca aşırı bir biçimde gerilmiş olabileceği gibi, kopmuş da olabilir. ciddi durumlarda kastaki ağrı hemen hissedilir ve kişiye, bütünüyle iyileşmeden kasını kullanma olanağı tanımayabilir. hafif gerilmelerde ise ağrı ancak bir gün sonra ortaya çıkar ve kişiye günlük etkinliklerden alıkoymaz. evde yapılacak basit bir tedaviyle belirtiler azalır.
tedavi
basit bir kas gerilmesi ile alttaki kemiğin kırığı gibi ciddi bir hasarın ayırt edilmesi çok önemlidir. ancak bazı durumlarda bu ayrımı yapmak oldukça güç olabilmektedir. bütün kas - iskelet (kemik) yaralanmalarında ağrı, duyarlılık ve hareketle acı olur. kuşkusuz basit bir kas gerilmesi ile belirgin bir kemik kırığını ayırmak çok kolaydır. ama hasarın açık seçik olmadığı durumlarda, röntgenle kesin tanıya varılana kadar bütün ciddi olasılıklar göz önünde bulundurulmalı ve tanı kesinleşene kadar duruma kırık gözüyle bakılmalıdır. böylece ek sorunların ortaya çıkması önlenebilir.
kas gerilmeleri çoğunlukla evde, basit bir bakımla iyileşir. soğuk kompres ağrıyı, şişmeyi ve çürük oluşmasını en düşük düzeye indirir. bununla birlikte sıcak uygulanması da bölgedeki kan dolaşımına olumlu etkide bulunarak, ağrının azalmasını ve hareketin kolaylaşmasını sağlar. aşırı gerilerek hasar görmüş bir kas mutlaka başlangıçta dinlendirilmeli ve iyileştikçe aşamalı olarak hareket ettirilmelidir. en küçük bir kuşkuda doktora danışmaktan çekinilmemelidir. iyi bir bakım ve sağduyuyla bu tür kas zedelenmeleri kolayca iyileşir.
nedenleri
çeşitli nedenler, sözgelimi ağır bir yük iki kişi tarafından taşınırken taşıyıcılardan birinin ansızın yükü bırakıp ötekinin kaslarına birden ağırlık bindirmesi, çok ağır bir eşyayı kaldırmaya yeltenmek ya da bunu yanlış bir biçimde yapmak, kaslarda aşırı gerilmeye yol açabilir. ayrıca, futbol ya da boks gibi sporlarda bedenin hızla güçlü bir biçimde döndürülmesi de kasları doğal sınırlarının ötesinde zorlayıp zarar verir.
genellikle bu türden kas zedelenmeleri çocuklarda, gençlerde ve kaslarına ağır yük bindirmeye alışkın kişilerde daha az görülür. ama yine de bazı hareketler, kim yaparsa yapsın kaslarda aşırı gerilmeyle sonuçlanır. bu nedenle, bazı uğraş ve etkinliklerde (ağır beden işçiliği ve atletizm gibi) kas gerilmesi riski daha fazladır.
belirtiler
bedenin bütün bölgelerinde kasların aşırı gerilmesine bağlı hasarlar görülebilir. ağır yük kaldırmadan kaynaklananlara daha çok bel, sırt ve karın bölgesinde rastlanılır. başın apansızın ve hızla hareket ettirilmesi ya da bazı araba kazalarında olduğu gibi başın birden öne ya da arkaya savrulmasında hasar, boyun kaslarında ortaya çıkar. boksör ve haltercilerde omuz, kol ve eller; futbolcu, koşucu ve jimnastikçilerde ise bel, kalça, baldır ve ayaklar, kas gerilmesinin en sık görüldüğü bölgelerdir.
en bilinen belirti ağrıdır; hasar ciddiyse, kasın zayıfladığı, hatta gevşediği görülür. genellikle kasların bağ dokusu bölümü etkilenir. ciddi yaralanmalarda kasları kemiğe bağlayan kirişlerde yırtılma görülür. kas gerilmelerinde çeşitli derecelerde hasar söz konusudur. kas lifleri yalnızca aşırı bir biçimde gerilmiş olabileceği gibi, kopmuş da olabilir. ciddi durumlarda kastaki ağrı hemen hissedilir ve kişiye, bütünüyle iyileşmeden kasını kullanma olanağı tanımayabilir. hafif gerilmelerde ise ağrı ancak bir gün sonra ortaya çıkar ve kişiye günlük etkinliklerden alıkoymaz. evde yapılacak basit bir tedaviyle belirtiler azalır.
tedavi
basit bir kas gerilmesi ile alttaki kemiğin kırığı gibi ciddi bir hasarın ayırt edilmesi çok önemlidir. ancak bazı durumlarda bu ayrımı yapmak oldukça güç olabilmektedir. bütün kas - iskelet (kemik) yaralanmalarında ağrı, duyarlılık ve hareketle acı olur. kuşkusuz basit bir kas gerilmesi ile belirgin bir kemik kırığını ayırmak çok kolaydır. ama hasarın açık seçik olmadığı durumlarda, röntgenle kesin tanıya varılana kadar bütün ciddi olasılıklar göz önünde bulundurulmalı ve tanı kesinleşene kadar duruma kırık gözüyle bakılmalıdır. böylece ek sorunların ortaya çıkması önlenebilir.
kas gerilmeleri çoğunlukla evde, basit bir bakımla iyileşir. soğuk kompres ağrıyı, şişmeyi ve çürük oluşmasını en düşük düzeye indirir. bununla birlikte sıcak uygulanması da bölgedeki kan dolaşımına olumlu etkide bulunarak, ağrının azalmasını ve hareketin kolaylaşmasını sağlar. aşırı gerilerek hasar görmüş bir kas mutlaka başlangıçta dinlendirilmeli ve iyileştikçe aşamalı olarak hareket ettirilmelidir. en küçük bir kuşkuda doktora danışmaktan çekinilmemelidir. iyi bir bakım ve sağduyuyla bu tür kas zedelenmeleri kolayca iyileşir.
egzersiz, istemli kasların hipertrofisine, yani büyüyüp gelişmesine neden olabilir. bazı istemsiz kasların, sözgelimi kalbin ve öteki iç orgnaların hipertrofisi ise, çok önemli ve acil tedavi gerektiren hastalıklardan kaynaklanabilir.
hipertrofi, bedenin bir bölgesinin, o bölge hücrelerinde sayısal bir artış olmaksızın büyümesidir. bir organın ya da dokunun büyümesi çeşitli yollarla olur: aşırı çalışma ile (sözgelimi kemik iliğinin görevini yapamadığı durumlarda, dalağın aşırı çalışarak akyuvar yapması ve büyümesi); egzersizle (çalıştırılan kasın gelişmesi gibi); bir hastalık ya da bozuklukla (yüksek tansiyon gibi). hipertrofi her organ için söz konusu olabilirse de, daha çok kas dokusunda görülür ve bu bilinçli olarak, görünüşü geliştirmek ya da güç kazanmak için gerçekleştirilir.
kas türleri
kaslar, bilinçli olarak kasılabilen ve "istemli kaslar" denilen grup ile denetlenemeyen "istemsiz kaslar" olarak iki türe ayrılabilir. mikroskop altında bu iki türü ayırmak oldukça kolaydır. istemli kaslarda iyice belirgin, genişçe lifler vardır, istemsiz kaslarda ise ince olan lifler belirgin değildir. iskelet kasları ve yüzün mimik kasları istemli kaslardır, ancak kanı pompalamak, ağızdan makata yiyeceği taşımak ve idrarkesesini boşaltmakla görevli kaslar ile rahim kasları v eastımda kasılan bronş kasları istemsiz kaslardır.
istemli kasların hipertrofisi
kaslar sinir dokusuna benzerler, hücreleri bir kez yok olduğunda bir daha yeniden büyümez; kas dokusunda atrofi (dumura uğrama) oluşur. doğumdan başlayarak, beyin hücrelerimiz gibi, kas hücrelerimizi de yitiririz, ancak bu çok yavaş gerçekleşir. buna karşılık kaslarımız nasıl büyür: bu sorunun yanıtı oldukça basittir: kullandığımız için, her biri bir hücre olan kas liflerinin büyüklüğü ve kalınlığı artar. beden geliştiricileri, sürekli çlaışmayla (izometrik egzersizlerle) kaslarını büyütürler. izometrik, sabit boy demektir; kas bir dirence karşı kasılır ve kısalmasına izin verilmez. atletler ise, kaslarının verimini arttırmak için izotonik egzersizler yaparlar. çalışmaları sırasında kaslarının olabildiğince çabuk kasılıp, kısalmasına izin verirler. bu iki çalışma türünün sonucunda halterle çalışan kişinin kasları büyük ve güçlü olur, ama gücü, atletin daha küçük olan kas kütlesininki kadar değildir. istemli kasların hipertrofisi, bazı hormonlar yoluyla daha da arttırılabilir. erkeklik hormonu olan testosteronun böyle bir etkisi vardır. batılı atletlerin, özellikle cirit ve disk atıcılarının testosterona benzer bir "kas yapıcı" etkiye sahip hormonlar kullandıkları bilinmektedir.
istemsiz kasların hipertrofisi
istemli kaslarda olduğu gibi, istemsiz kaslar da hasar gördüklerinde kendilerini yenileyemezler. bu kaslar bilinçli egzersizle geliştirilemez, ama yine de hipertrofileri söz konusu olabilir. buna en iyi örnek kalptir. dakikada 180 kez tam olarak kasılan ve bu hareketi yıllarca sürdüren kalp kası, "çizgili" kas da denilen, istemli kaslardan çok fraklıdır. kalp kasının boyutlarında büyümeye neden olabilecek durumlar, kalbin pompa görevinin engellenerek, kalp kasının belli bir dirence karşı çalışmasını gerektiren koşullardır (bir tür izometrik egzersiz). kalp bu direnç karşısında güçlü kasılmayla tepki verir ve sonuçta kan basıncı artar. bu yüzden, yüksek tansiyonu olan insanların sol karıncık kaslarında (kalbin ana pompa odağı) hipertrofi kaçınılmazdır. doktor, sol karıncık hipertrofisinin derecesini değerlendirerek, hastanın ne kadar süredir yüksek tansiyonu oludğuna karar verir. kanın kalpten çıkışındaki bir darlık, sözgelimi aort kapağının daraldığı durumlarda da sol karıncık hipertrofisi oluşabilir.
yalancı hipertrofi (psödohipertrofi)
bazı durumlarda istemli kaslar büyümüş, ama çok güçsüzdür. bu tip kastaki büyümenin nedeni yağ birikimidir. bu durum bazı kas hastalıklarında, sözgelimi "kas distrofisi" denilen ve erkeklerde sık görülen, genellikle baldır kaslarını ilgilendiren bir hastalıkta görülür.
sonuç
istemli kasların hipertrofisi, artan iş sonucu ortaya çıkan normal bir tepkidir ve sağlığa zararlı değildir; hatta kullanılmama durumunda kasın dumura uğramasına yeğlenir. ancak kalp kası hipertrofisi sağlığa zararlı olabilir. büyüyen kalbin kan gereksinimi de artacağından, tedavi edilmesi gerekir. kas distrofisi nedeniyle oluşan yalancı hipertrofi, kalıtımla geçer ve henüz tedavisi bulunmamıştır.
hipertrofi, bedenin bir bölgesinin, o bölge hücrelerinde sayısal bir artış olmaksızın büyümesidir. bir organın ya da dokunun büyümesi çeşitli yollarla olur: aşırı çalışma ile (sözgelimi kemik iliğinin görevini yapamadığı durumlarda, dalağın aşırı çalışarak akyuvar yapması ve büyümesi); egzersizle (çalıştırılan kasın gelişmesi gibi); bir hastalık ya da bozuklukla (yüksek tansiyon gibi). hipertrofi her organ için söz konusu olabilirse de, daha çok kas dokusunda görülür ve bu bilinçli olarak, görünüşü geliştirmek ya da güç kazanmak için gerçekleştirilir.
kas türleri
kaslar, bilinçli olarak kasılabilen ve "istemli kaslar" denilen grup ile denetlenemeyen "istemsiz kaslar" olarak iki türe ayrılabilir. mikroskop altında bu iki türü ayırmak oldukça kolaydır. istemli kaslarda iyice belirgin, genişçe lifler vardır, istemsiz kaslarda ise ince olan lifler belirgin değildir. iskelet kasları ve yüzün mimik kasları istemli kaslardır, ancak kanı pompalamak, ağızdan makata yiyeceği taşımak ve idrarkesesini boşaltmakla görevli kaslar ile rahim kasları v eastımda kasılan bronş kasları istemsiz kaslardır.
istemli kasların hipertrofisi
kaslar sinir dokusuna benzerler, hücreleri bir kez yok olduğunda bir daha yeniden büyümez; kas dokusunda atrofi (dumura uğrama) oluşur. doğumdan başlayarak, beyin hücrelerimiz gibi, kas hücrelerimizi de yitiririz, ancak bu çok yavaş gerçekleşir. buna karşılık kaslarımız nasıl büyür: bu sorunun yanıtı oldukça basittir: kullandığımız için, her biri bir hücre olan kas liflerinin büyüklüğü ve kalınlığı artar. beden geliştiricileri, sürekli çlaışmayla (izometrik egzersizlerle) kaslarını büyütürler. izometrik, sabit boy demektir; kas bir dirence karşı kasılır ve kısalmasına izin verilmez. atletler ise, kaslarının verimini arttırmak için izotonik egzersizler yaparlar. çalışmaları sırasında kaslarının olabildiğince çabuk kasılıp, kısalmasına izin verirler. bu iki çalışma türünün sonucunda halterle çalışan kişinin kasları büyük ve güçlü olur, ama gücü, atletin daha küçük olan kas kütlesininki kadar değildir. istemli kasların hipertrofisi, bazı hormonlar yoluyla daha da arttırılabilir. erkeklik hormonu olan testosteronun böyle bir etkisi vardır. batılı atletlerin, özellikle cirit ve disk atıcılarının testosterona benzer bir "kas yapıcı" etkiye sahip hormonlar kullandıkları bilinmektedir.
istemsiz kasların hipertrofisi
istemli kaslarda olduğu gibi, istemsiz kaslar da hasar gördüklerinde kendilerini yenileyemezler. bu kaslar bilinçli egzersizle geliştirilemez, ama yine de hipertrofileri söz konusu olabilir. buna en iyi örnek kalptir. dakikada 180 kez tam olarak kasılan ve bu hareketi yıllarca sürdüren kalp kası, "çizgili" kas da denilen, istemli kaslardan çok fraklıdır. kalp kasının boyutlarında büyümeye neden olabilecek durumlar, kalbin pompa görevinin engellenerek, kalp kasının belli bir dirence karşı çalışmasını gerektiren koşullardır (bir tür izometrik egzersiz). kalp bu direnç karşısında güçlü kasılmayla tepki verir ve sonuçta kan basıncı artar. bu yüzden, yüksek tansiyonu olan insanların sol karıncık kaslarında (kalbin ana pompa odağı) hipertrofi kaçınılmazdır. doktor, sol karıncık hipertrofisinin derecesini değerlendirerek, hastanın ne kadar süredir yüksek tansiyonu oludğuna karar verir. kanın kalpten çıkışındaki bir darlık, sözgelimi aort kapağının daraldığı durumlarda da sol karıncık hipertrofisi oluşabilir.
yalancı hipertrofi (psödohipertrofi)
bazı durumlarda istemli kaslar büyümüş, ama çok güçsüzdür. bu tip kastaki büyümenin nedeni yağ birikimidir. bu durum bazı kas hastalıklarında, sözgelimi "kas distrofisi" denilen ve erkeklerde sık görülen, genellikle baldır kaslarını ilgilendiren bir hastalıkta görülür.
sonuç
istemli kasların hipertrofisi, artan iş sonucu ortaya çıkan normal bir tepkidir ve sağlığa zararlı değildir; hatta kullanılmama durumunda kasın dumura uğramasına yeğlenir. ancak kalp kası hipertrofisi sağlığa zararlı olabilir. büyüyen kalbin kan gereksinimi de artacağından, tedavi edilmesi gerekir. kas distrofisi nedeniyle oluşan yalancı hipertrofi, kalıtımla geçer ve henüz tedavisi bulunmamıştır.
"fibrozit" terimi, bazı kas ve eklem hastalıkları nedeniyle ortaya çıkan belirtileri tanımlamakta kullanılır. oldukça ağrılı bir durum olmakla birlikte, ağrıdan kurtulmanın çeşitli yolları vardır. fibrozit, geniş anlamlı bir terimdir. kimi doktorlar yumuşak dokuda görülen bütün ağrıları fibrozit olarak tanımlar, hastaların birçoğu da basit kas ağrılarını fibrozit sanır. yine de günümüzde doktorların çoğu bu terimi daha çok kas ve eklemlerin çevresindeki yumuşak dokularda, başka hastalıklara bağlı olarak ortaya çıkan ağrıları tanımlamada kullanılır.
nedenleri
fibrozitin başlıca üç nedeni vardır. birincisi artrit yani eklem iltihabıdır. artrit, eklemde yarattığı biçim bozuklukları yüzünden çevre bağ ve dokularda gerilimler yaratmanın yanı sıra yol açtığı kronik iltihapla kemiğin, eklemin çevresindeki kaslara doğru çıkıntı biçiminde büyümesine de neden olur. kasta görülen ağrı, spazm ve duyarlılık, bu iki etkinin ortak sonucudur. hastalar bu yüzden yalnız eklemde değil, eklemi saran kaslarda da ağrıdan yakınır ve bu ağrıya doğru olarak "fibrozit" adını verirler. ikinci neden, belkemiğini oluşturan omurların arasında yer alan disklerdir. sık görülen disk kaymaları bu tür rahatsızlıklar yapar. kayan disk omurilikteki bir sinire baskı yaptığı ya da kasın içine uzandığı zaman, belkemiğinin bu bölgesinde ağrı ve spazmlar görülür. üçüncüsü ise, hasara uğrayan kaslarda ve uzayarak aşırı gerilen bağlarda ortaya çıkan ağrıdır; bu da "fibrozit" olarak nitelenir.
belirtiler
fibrozitin tipik belirtisi boyun, sırt, kol ve bacak ve baldırda birden başlayan şiddetli ağrıdır. hasta hareket ettikçe kasın ağrıdığından ve dokunduğu zaman acıdığnıdan yakınır.
tedavi
doktor muayene sırasında, kasılmanın yarattığı düğümlerden kaslardaki spazmı saptar. fibrozit tanısına varan doktor buna yol açan nedeni belirleyerek tedavi etmek isteyecektir. artritin yol açtığı fibrozit uygun tedavi ile, disklerden kaynaklanan şikayetler ise doktorun ya da fizik tedavi uzmanının yardımıyla düzelir. fibrozit nöbetinin şiddetli evresinde iltihap ve ağrı giderici ilaçlar oldukça yararlı sonuç verir. ağrının dayanılamayacak kadar arttığı durumlarda ağrıyan kasın içine, prokain gibi lokal bir anestezik de yapılabilir ama bu yöntem ancak geçici olarak rahatlık sağlar. kas spazmları çoğunlukla fizik tedavi uzmanının yapacağı masajla geçer. dinlenmek ve etkilenmiş bölgeyi sıcak tutmak da ağrıyı azaltır. soğuk ve nem fibroziti ağırlaştırır.
nedenleri
fibrozitin başlıca üç nedeni vardır. birincisi artrit yani eklem iltihabıdır. artrit, eklemde yarattığı biçim bozuklukları yüzünden çevre bağ ve dokularda gerilimler yaratmanın yanı sıra yol açtığı kronik iltihapla kemiğin, eklemin çevresindeki kaslara doğru çıkıntı biçiminde büyümesine de neden olur. kasta görülen ağrı, spazm ve duyarlılık, bu iki etkinin ortak sonucudur. hastalar bu yüzden yalnız eklemde değil, eklemi saran kaslarda da ağrıdan yakınır ve bu ağrıya doğru olarak "fibrozit" adını verirler. ikinci neden, belkemiğini oluşturan omurların arasında yer alan disklerdir. sık görülen disk kaymaları bu tür rahatsızlıklar yapar. kayan disk omurilikteki bir sinire baskı yaptığı ya da kasın içine uzandığı zaman, belkemiğinin bu bölgesinde ağrı ve spazmlar görülür. üçüncüsü ise, hasara uğrayan kaslarda ve uzayarak aşırı gerilen bağlarda ortaya çıkan ağrıdır; bu da "fibrozit" olarak nitelenir.
belirtiler
fibrozitin tipik belirtisi boyun, sırt, kol ve bacak ve baldırda birden başlayan şiddetli ağrıdır. hasta hareket ettikçe kasın ağrıdığından ve dokunduğu zaman acıdığnıdan yakınır.
tedavi
doktor muayene sırasında, kasılmanın yarattığı düğümlerden kaslardaki spazmı saptar. fibrozit tanısına varan doktor buna yol açan nedeni belirleyerek tedavi etmek isteyecektir. artritin yol açtığı fibrozit uygun tedavi ile, disklerden kaynaklanan şikayetler ise doktorun ya da fizik tedavi uzmanının yardımıyla düzelir. fibrozit nöbetinin şiddetli evresinde iltihap ve ağrı giderici ilaçlar oldukça yararlı sonuç verir. ağrının dayanılamayacak kadar arttığı durumlarda ağrıyan kasın içine, prokain gibi lokal bir anestezik de yapılabilir ama bu yöntem ancak geçici olarak rahatlık sağlar. kas spazmları çoğunlukla fizik tedavi uzmanının yapacağı masajla geçer. dinlenmek ve etkilenmiş bölgeyi sıcak tutmak da ağrıyı azaltır. soğuk ve nem fibroziti ağırlaştırır.
felcin, kaslardan birinde zayıflıktan, bütünüyle hareketsizliğe kadar uzanan değişik tipleri vardır. felce yol açan nedenler genellikle düzeltilebildiğinden, tedavilerde başarılı sonuçlar alınmaktadır. bağımsız bireyler olarak davranmamıza olanak veren en önemli özelliklerimizden biri serbestçe hareket etme ve nesneleri kullanabilme yeteneğimizdir. bu hareketler için gerekli olanlar dışında, solunum, yemek yemek ve konuşmak gibi işler de kasların yardımıyla gerçekleşir. kas hareketlerini geçici ya da sürekli olarak durduran felç, kişinin bağımsızlığını ciddi biçimde etkilediği gibi onu ölüme de sürükleyebilir. felçler, çeşitli hastalıklar ve yaralanmalar sonucu hareketlerimizi yöneten karmaşık motor sistemin etkilenmesiyle ortaya çıkar. bu yüzden hem etkenin türü, hem de motor sistemin hangi bölgesinin etkilendiği önem taşır.
nedenleri
kaslar ince lif gruplarından oluşur. bu gruplardan her biri omurilikteki ayrı bir motor sinir hücresine, öteki adıyla "motor nörona" bağlıdır. omurilikteki motor nöronlar hem birbirleriyle, hem de beyinden gelen sinirlerle sıkı işbirliği içindedir. felç, bu kumanda zincirinin herhangi bir bölümünün hastalığı ya da hasarı sonucu ortaya çıkabilir. felcin şiddeti ve yeri ise hastalanan bölüme göre değişir.
kas hastalıklarından kaynaklanan felçlerde bedenin iki yanı da etkilenir. en çok etkilenenler omuz ve kalça kaslarıdır. kaslarda felce yol açan hastalıklar, kas distrofisi gibi doğuştan ya da kas hücrelerinin iltihaplanması anlamına gelen miyozit gibi sonradan olabilir. bu hastalıklarda zayıflayan kaslar, aynı zamanda gittikçe incelerek bedenin ilgili bölümünün daha ince görünmesine yol açarlar. kalça kasları etkilendiğinde yürümek güçleşir; hastalık şiddetliyse bacaklar tümüyle felç olur. omuz kaslarının felcinde eller tutma yeteneğini korusa bile, saç fırçalamak, tıraş olmak gibi işlemler güçleşir. felcin şiddeti, hastalığa göre değişir ve çoğunlukla kısmi felçler görülür. miyozitte iltihap kasların şişmesine yol açtığından, güç yetersizliğine ağrı da eşlik eder.
kas lifleri ilgili sinirlere doğrudan değil, sinirler uyarıldığı zaman kimyasal moleküllerin bir uçtan öteki uca atladıkları bir boşluk ile bağlanır. "miyastenia gravis" adı verilen hastalıkta, kas üstündeki, bu molekülleri "alan" bölgede bozukluk olduğundan, kas, gelen emirleri algılayamaz. felç gün boyunca artar, yani kaslar kullanıldıkça zayıflar, dinlenince düzelir. bu felç değişik kasları etkileyebilir ama çoğunlukla omuz ve kalça kasları ile konuşma, yutma ve solunumu sağlayan kaslar zarar görür. bazen solunum özel önlemler gerektirecek kadar güçleşir. boğaz kasları felçten etkilendiği zaman içilen maddeler geri gelir ya da akciğerlere giderek hastanın boğulmasına yol açabilir.
bazı sinirlerde ortaya çıkan bozukluklar, bu sinirlerin bağlı oldukları kaslarda zayıflağa ve felce yol açabilir. sözgelimi, bazılarının kolundaki ulna siniri dirseğe çok yakın geçtiğinden, dirseğin sık sık çarpılması ya da dirsek çıkığı gibi durumlarda kolayca hasar görebilir ve el kaslarında felç ortaya çıkar. başparmak kıvrılıp öteki parmakların karşısına getirilemediğinden cisimleri tutmak güçleşir. disk kayması da, omurilikten çıkan sinirlere baskı yapabileceğinden sinirlere zarar verebilir. bu durumda felç, kol ya da bacağın yalnız bir bölümünü etkiler ve çoğunlukla sinir üstündeki baskı kalkınca felç de ortadan kalkar. omuriliğin zarar görmesi, genellikle, beyinden bedenin iki yanına emir ileten sinirlerin de etkilenmesiyle sonuçlanır. hangi organlarda felç görüleceği, zedelenen sinirlerin yerine bağlıdır. iki bacak (parapleji) ya da kollar ve bacaklar birlikte felç olabilir (tetrapleji). omurilik, belkemiğinin ya da boynun kırılmasına yol açan kazalarda zarar görebilir; kan damarlarında tıkanmalar ve kanama olabilir; ya da multipl sklerozda olduğu gibi iltihaplanma bulunabilir. felce yol açan neden (sözgelimi, omuriliğe baskı yapan bir kemik parçası) ortadan kaldırılırsa, etkisi de hemen yok olur.
omurilik hastalıkları da felç yapabilir. sözgelimi, bir zamanlar çok yaygın olan çocuk felci, virüse bağlı bir omurilik enfeksiyonudur. hastalık kol ya da bacak felci ile başlar ve bazen bütün bedene yayılır. beyinden omuriliğe, oradan da kaslara bilgi taşıyan sinir lifleri, omurilik ile birleşmeden önce beynin altında çaprazlaşarak, bir yandan öteki yana geçerler. bu noktanın üstündeki sinirlerin zedelenmesi bedenin öteki yanındaki organları etkiler. bu tür felçlerin en sık görülen örneği, beynin bazı bölümlerine yeterli kan gitmemesi sonucu ortaya çıkan inmedir. eğer tıkanan ya da çatlayan damarın beslediği bölgede motor sinirler varsa, bedenin karşı yanında felç olur. inmede felç birdenbire ortaya çıkar. buna karşılık beynin iyileşme gücü oldukça yükselir. beyin tümörlerinin yol açtığı felçler ise yavaş gelişir ve bu özellikleriyle inmeden ayırt edilirler.
belirtileri
en basit tanımıyla felç, bedenin bir bölümündeki kasların çalışamaz duruma gelmesidir. felçli organını kullanmak isteyen kişi bu organında güçsüzlük hisseder. durum özellikle kol ve bacaklarda belirgindir. hasta güç yürür, cisimleri sıkıca tutamaz. konuşma kaslarındaki felç, söylenenlerin anlaşılmaz hale gelmesine yol açar, göz kaslarında ise çift görmeye neden olabilir. bütün belirtilerin ortak özelliği kasların tümünün ya da bir bölümünün yeterli biçimde çalışmamasıdır.
tedavi
iyileşme, felcin nedenine bağlıdır. felce yol açan bazı hastalıklar iyi bakımla kendiliğinden geçer. inme yüzünden bedenlerinin bir yanı felçli olarak hastaneye yatan hastaların çoğu, tedaviden sonra hastaneden, aksayarak da olsa yürüyerek çıkabilirler. felçli hastalarda fizik tedavi ile iyi bakım çok önemlidir. uzmanların yardımıyla hasta, kalan yeteneklerini değerlendirmeyi öğrenerek, yeniden bağımsızlığına kavuşabilir. ancak felç, disk kayması sonucu omurilikten çıkan sinirlere bir baskı yüzünden oluşmuşsa, bu baskının ortadan kaldırılmasıyla iyileşir. inme ve disk kayması dışındaki nedenlerle oluşan (sözgelimi tümör, iltihap gibi) felçlerde de nedene yönelik tedavi uygulanır. ancak kimi hastalıklar bütünüyle iyileştirilemediğinden yalnızca etkilerin en aza indirilmesine ya da hastanın kalan gücünü olabildiğince değerlendirmesine çalışılır.
nedenleri
kaslar ince lif gruplarından oluşur. bu gruplardan her biri omurilikteki ayrı bir motor sinir hücresine, öteki adıyla "motor nörona" bağlıdır. omurilikteki motor nöronlar hem birbirleriyle, hem de beyinden gelen sinirlerle sıkı işbirliği içindedir. felç, bu kumanda zincirinin herhangi bir bölümünün hastalığı ya da hasarı sonucu ortaya çıkabilir. felcin şiddeti ve yeri ise hastalanan bölüme göre değişir.
kas hastalıklarından kaynaklanan felçlerde bedenin iki yanı da etkilenir. en çok etkilenenler omuz ve kalça kaslarıdır. kaslarda felce yol açan hastalıklar, kas distrofisi gibi doğuştan ya da kas hücrelerinin iltihaplanması anlamına gelen miyozit gibi sonradan olabilir. bu hastalıklarda zayıflayan kaslar, aynı zamanda gittikçe incelerek bedenin ilgili bölümünün daha ince görünmesine yol açarlar. kalça kasları etkilendiğinde yürümek güçleşir; hastalık şiddetliyse bacaklar tümüyle felç olur. omuz kaslarının felcinde eller tutma yeteneğini korusa bile, saç fırçalamak, tıraş olmak gibi işlemler güçleşir. felcin şiddeti, hastalığa göre değişir ve çoğunlukla kısmi felçler görülür. miyozitte iltihap kasların şişmesine yol açtığından, güç yetersizliğine ağrı da eşlik eder.
kas lifleri ilgili sinirlere doğrudan değil, sinirler uyarıldığı zaman kimyasal moleküllerin bir uçtan öteki uca atladıkları bir boşluk ile bağlanır. "miyastenia gravis" adı verilen hastalıkta, kas üstündeki, bu molekülleri "alan" bölgede bozukluk olduğundan, kas, gelen emirleri algılayamaz. felç gün boyunca artar, yani kaslar kullanıldıkça zayıflar, dinlenince düzelir. bu felç değişik kasları etkileyebilir ama çoğunlukla omuz ve kalça kasları ile konuşma, yutma ve solunumu sağlayan kaslar zarar görür. bazen solunum özel önlemler gerektirecek kadar güçleşir. boğaz kasları felçten etkilendiği zaman içilen maddeler geri gelir ya da akciğerlere giderek hastanın boğulmasına yol açabilir.
bazı sinirlerde ortaya çıkan bozukluklar, bu sinirlerin bağlı oldukları kaslarda zayıflağa ve felce yol açabilir. sözgelimi, bazılarının kolundaki ulna siniri dirseğe çok yakın geçtiğinden, dirseğin sık sık çarpılması ya da dirsek çıkığı gibi durumlarda kolayca hasar görebilir ve el kaslarında felç ortaya çıkar. başparmak kıvrılıp öteki parmakların karşısına getirilemediğinden cisimleri tutmak güçleşir. disk kayması da, omurilikten çıkan sinirlere baskı yapabileceğinden sinirlere zarar verebilir. bu durumda felç, kol ya da bacağın yalnız bir bölümünü etkiler ve çoğunlukla sinir üstündeki baskı kalkınca felç de ortadan kalkar. omuriliğin zarar görmesi, genellikle, beyinden bedenin iki yanına emir ileten sinirlerin de etkilenmesiyle sonuçlanır. hangi organlarda felç görüleceği, zedelenen sinirlerin yerine bağlıdır. iki bacak (parapleji) ya da kollar ve bacaklar birlikte felç olabilir (tetrapleji). omurilik, belkemiğinin ya da boynun kırılmasına yol açan kazalarda zarar görebilir; kan damarlarında tıkanmalar ve kanama olabilir; ya da multipl sklerozda olduğu gibi iltihaplanma bulunabilir. felce yol açan neden (sözgelimi, omuriliğe baskı yapan bir kemik parçası) ortadan kaldırılırsa, etkisi de hemen yok olur.
omurilik hastalıkları da felç yapabilir. sözgelimi, bir zamanlar çok yaygın olan çocuk felci, virüse bağlı bir omurilik enfeksiyonudur. hastalık kol ya da bacak felci ile başlar ve bazen bütün bedene yayılır. beyinden omuriliğe, oradan da kaslara bilgi taşıyan sinir lifleri, omurilik ile birleşmeden önce beynin altında çaprazlaşarak, bir yandan öteki yana geçerler. bu noktanın üstündeki sinirlerin zedelenmesi bedenin öteki yanındaki organları etkiler. bu tür felçlerin en sık görülen örneği, beynin bazı bölümlerine yeterli kan gitmemesi sonucu ortaya çıkan inmedir. eğer tıkanan ya da çatlayan damarın beslediği bölgede motor sinirler varsa, bedenin karşı yanında felç olur. inmede felç birdenbire ortaya çıkar. buna karşılık beynin iyileşme gücü oldukça yükselir. beyin tümörlerinin yol açtığı felçler ise yavaş gelişir ve bu özellikleriyle inmeden ayırt edilirler.
belirtileri
en basit tanımıyla felç, bedenin bir bölümündeki kasların çalışamaz duruma gelmesidir. felçli organını kullanmak isteyen kişi bu organında güçsüzlük hisseder. durum özellikle kol ve bacaklarda belirgindir. hasta güç yürür, cisimleri sıkıca tutamaz. konuşma kaslarındaki felç, söylenenlerin anlaşılmaz hale gelmesine yol açar, göz kaslarında ise çift görmeye neden olabilir. bütün belirtilerin ortak özelliği kasların tümünün ya da bir bölümünün yeterli biçimde çalışmamasıdır.
tedavi
iyileşme, felcin nedenine bağlıdır. felce yol açan bazı hastalıklar iyi bakımla kendiliğinden geçer. inme yüzünden bedenlerinin bir yanı felçli olarak hastaneye yatan hastaların çoğu, tedaviden sonra hastaneden, aksayarak da olsa yürüyerek çıkabilirler. felçli hastalarda fizik tedavi ile iyi bakım çok önemlidir. uzmanların yardımıyla hasta, kalan yeteneklerini değerlendirmeyi öğrenerek, yeniden bağımsızlığına kavuşabilir. ancak felç, disk kayması sonucu omurilikten çıkan sinirlere bir baskı yüzünden oluşmuşsa, bu baskının ortadan kaldırılmasıyla iyileşir. inme ve disk kayması dışındaki nedenlerle oluşan (sözgelimi tümör, iltihap gibi) felçlerde de nedene yönelik tedavi uygulanır. ancak kimi hastalıklar bütünüyle iyileştirilemediğinden yalnızca etkilerin en aza indirilmesine ya da hastanın kalan gücünü olabildiğince değerlendirmesine çalışılır.
eklem zarı iltihabı (sinovit) ağrılı bir hastalıktır. ilaçlar ve tedaviyle rahatlama sağlanabilir ancak kronik iltihap fiziksel yetersizliklere neden olabilir. çeşitli eklem iltihabı (artrit) türlerinde hastalanan başlıca doku, birçok eklemi kaplayan zardır (sinovyum ya da sinovya zarı). bu zarın iltihabı "sinovit" olarak bilinir ve aralarında romatoit artritin de bulunduğu birçok hastalıkta ortaya çıkabilir. ayrıca bedenin belirli yerlerindeki öteki sinovya zarları da iltihaplanabilir. bu zarın romatizma kökenli rahatsızlıklara niçin bu kadar yatkın olduğu açıklanamamıştır. ancak, başlangıç noktasının genellikle, bedenin bağışıklık sistemindeki bir bozukluk olduğu sanılmaktadır. savunma mekanizmaları harekete geçmekte ve "sava" sinovya zarında yer almaktadır. sinovya zarı birçok eklem sıvı dolu kapsüllerle sarılmıştır. bu sıvı sinovya zarı tarafından üretilir ve eklemi yağlamak için gereklidir. zar hücreleri bol kanla beslendiğinden, yeterli miktarda sıvı salgılarlar. oysa iltihap zardaki hücreleri çoğaltarak zarın kalınlaşmasına neden olur ve yağlayıcı sıvının üretimi bozulur. savunma sisteminin hücrelerinin saldığı kimyasal maddeler, hem bölgeye verilen kanın artmasına hem de eklem kapsülündeki sinir uçlarını uyararak ağrıya neden olurlar. sonuçta eklem şişer, kızarır ve ağrır. sinovya zarı bedenin her yanındaki eklem kapsüllerinin içini kaplamasının yanı sıra içinde uzun kirişlerin (özellikle de kol ve bacaklardakilerin) hareket ettiği kılıfı da kaplar. bu nedenle zardaki iltihap, eklemlerden dışarı doğru yayılarak kirişlerin serbestçe hareket etmesine engel olabilir. eğer romatoit artritte olduğu gibi iltihap şiddetliyse kalınlaşmış eklem zarı ve iltihap hücreleri eklemdeki kemikleri ve kiriş kılıfını yıpratıp ağır hasara neden olabilirler. öteki eklem zarı iltihapları bu kadar ağır değildir. hatta kiriş kılıflarının olağanın dışında aşınmasından kaynaklanmış bile olabilirler.
nedenleri
ağır eklem zarı iltihaplarının çoğu bedenin savunma sistemlerinde ortaya çıkan anormal tepkiler sonucu oluşur. sık sık bedenin başka yerlerindeki dokular da etkilenip, hastalık oluştururlar. sözgelimi bazen romatoit artritte, bir mikroba karşı ortaya çıkmış olan savunma tepkisinin sonradan yön değiştirdiği ve mikropla savaşmak için yapılmış olan antikorların yanılıp bedenin kendi dokusuna saldırdığı düşünülmektedir. az sayıda hastalıkta ise eklem zarı iltihabı başka nedenlerden kaynaklanır. sözgelimi gutta (damla hastalığı) iltihap, özel bir kimyasal madde olan ürik asit kristallerinin eklemde birikmesiyle başlar. kanda ürik asit miktarının belirli bir düzeyin üstüne çıkması, eklemlerde kristalleşmeye başlamasına yol açar. kristaller yabancı bakterilermişçesine değerlendirilir ve savunma hücreleri onlara saldırarak iltihaba neden olur. bazı hastalarda hastalığın nedeni, gutta ürik asit kristallerinin bulunması örneğindeki gibi açıktır. bazen de kanla taşınan bakteriler, eklem zarında bir iltihap başlatabilirler. birçok romatizmal durumda ise neden, bu kadar açık değildir. belirli bir genetik yapıya ya da doku tipine sahip olan kişilerin ya bir enfeksiyona yanlış yanıt olarak ya da sedef gibi hastalıklar dolayısıyla eklem zarı iltihabına yakalanmaya yatkın oldukları bulunmuştur. bu yüzden, bu özel genetik yapıya sahip olan kişilerde savunma sistemi bozukluklarının, eklem zarı iltihabı biçiminde kendini gösterdiği söylenebilir.
belirtiler
eklem zarı iltihabı yavaş gelişebilir. ilk belirti eklemlerde sabahları ortaya çıkan tutukluk ve sertliktir; bu birkaç saat sonra çözülür. hastalık ilerledikçe ağrı ve şişlik belirginleşir. romatoit artritte eldeki bazı eklemleri ağrı yapar. eklemler sıvı birikimi sonucu şişebilir. belirtiler, hastalığın türlerine gore değişiklik gösterebilir. sözgelimi gutta ürik asit kristalleri zarda geceleri birikme eğilimindedir. bu yüzden hasta, sabahın erken saatlerinde çok ağrılı, sıcak ve şiş eklemlerle uyanır. eğer romatoit artritte oludğu gibi eklem zarı iltihabı kronik bir hal alırsa, eklemdeki hasar hareket bozukluklarına neden olur.
tedavi
gut dışındakilerde genellikle temel nedenin yok edilme olanağı yoktur. ancak hastayı rahatlatacak birçok yöntem vardır. gutta özel bir ilaç kullanılarak kandaki ürik asit düzeyi düşürülür ve böylece zardaki iltihap engellenir. öteki eklem zarı iltihabı türlerinde (romaroit artrit de dahil) ise tedavi, iltihabı azaltmaya ya da durdurmaya yöneliktir. steroit ilaçlar (kortizonlu) iltihabı durdurmada çok etkilidir, ancak bu hastalıklar genellikle uzun sürdüğü ve uzun süre steroit alımı yan etkiler ortaya çıkardığı için, kullanımları kısıtlıdır. bu yüzden son yirmi yılda çok değişik, steroit olmayan antienflamatuarlar geliştirilmiştir. yüksek dozda kullanıldığında aspirin iltihaba karşı çok etkilidir, ancak özellikle midedeki etkileri ve kanamaya yol açabileceği için sınırlı kullanılabilmektedir. yeni antienflamatuar ilaçların bazıları aspirinin yan etkiler oluşturmayan değişik biçimleridir. eklem zarı iltihabı olanlar için tedavinin bir başka önemli yönü de, eklemlerin doğru bir konumda tutulmasıdır. bu yolla biçim bozuklukları engellenebilir. fizik tedavi de, iltihaplı eklemin bütünüyle sakat kalmaması bakımından çok önemlidir. bazen yüksek dozdaki ilaçlar lokal olarak sorunun kaynağına, yani doğrudan eklem için enjeksiyonla verilebilir. biçim bozukluğu ise ancak cerrahi yoldan tedavi edilebilir. eklem zarı iltihabının tedaviye verdiği yanıt; altta yatan hastalığın türüne göre değiştiği gibi, kişiden kişiye göre de farklılıklar gösterir. çoğu kişide zaman zaman yineleyen eklem iltihapları, küçük hareket kusurları (eklem hareketlerinin belli bir ölçüde sınırlanması) ile sonuçlanır. ancak günümüzde yapılan ilaçlar, durumun denetim altına alınmasında genellikle yeterli olmaktadır. ayrıca fizik tedavi gibi yöntemlerle de, kusurlu eklemin olabildiğince verimli çalışması sağlanabilmektedir.
nedenleri
ağır eklem zarı iltihaplarının çoğu bedenin savunma sistemlerinde ortaya çıkan anormal tepkiler sonucu oluşur. sık sık bedenin başka yerlerindeki dokular da etkilenip, hastalık oluştururlar. sözgelimi bazen romatoit artritte, bir mikroba karşı ortaya çıkmış olan savunma tepkisinin sonradan yön değiştirdiği ve mikropla savaşmak için yapılmış olan antikorların yanılıp bedenin kendi dokusuna saldırdığı düşünülmektedir. az sayıda hastalıkta ise eklem zarı iltihabı başka nedenlerden kaynaklanır. sözgelimi gutta (damla hastalığı) iltihap, özel bir kimyasal madde olan ürik asit kristallerinin eklemde birikmesiyle başlar. kanda ürik asit miktarının belirli bir düzeyin üstüne çıkması, eklemlerde kristalleşmeye başlamasına yol açar. kristaller yabancı bakterilermişçesine değerlendirilir ve savunma hücreleri onlara saldırarak iltihaba neden olur. bazı hastalarda hastalığın nedeni, gutta ürik asit kristallerinin bulunması örneğindeki gibi açıktır. bazen de kanla taşınan bakteriler, eklem zarında bir iltihap başlatabilirler. birçok romatizmal durumda ise neden, bu kadar açık değildir. belirli bir genetik yapıya ya da doku tipine sahip olan kişilerin ya bir enfeksiyona yanlış yanıt olarak ya da sedef gibi hastalıklar dolayısıyla eklem zarı iltihabına yakalanmaya yatkın oldukları bulunmuştur. bu yüzden, bu özel genetik yapıya sahip olan kişilerde savunma sistemi bozukluklarının, eklem zarı iltihabı biçiminde kendini gösterdiği söylenebilir.
belirtiler
eklem zarı iltihabı yavaş gelişebilir. ilk belirti eklemlerde sabahları ortaya çıkan tutukluk ve sertliktir; bu birkaç saat sonra çözülür. hastalık ilerledikçe ağrı ve şişlik belirginleşir. romatoit artritte eldeki bazı eklemleri ağrı yapar. eklemler sıvı birikimi sonucu şişebilir. belirtiler, hastalığın türlerine gore değişiklik gösterebilir. sözgelimi gutta ürik asit kristalleri zarda geceleri birikme eğilimindedir. bu yüzden hasta, sabahın erken saatlerinde çok ağrılı, sıcak ve şiş eklemlerle uyanır. eğer romatoit artritte oludğu gibi eklem zarı iltihabı kronik bir hal alırsa, eklemdeki hasar hareket bozukluklarına neden olur.
tedavi
gut dışındakilerde genellikle temel nedenin yok edilme olanağı yoktur. ancak hastayı rahatlatacak birçok yöntem vardır. gutta özel bir ilaç kullanılarak kandaki ürik asit düzeyi düşürülür ve böylece zardaki iltihap engellenir. öteki eklem zarı iltihabı türlerinde (romaroit artrit de dahil) ise tedavi, iltihabı azaltmaya ya da durdurmaya yöneliktir. steroit ilaçlar (kortizonlu) iltihabı durdurmada çok etkilidir, ancak bu hastalıklar genellikle uzun sürdüğü ve uzun süre steroit alımı yan etkiler ortaya çıkardığı için, kullanımları kısıtlıdır. bu yüzden son yirmi yılda çok değişik, steroit olmayan antienflamatuarlar geliştirilmiştir. yüksek dozda kullanıldığında aspirin iltihaba karşı çok etkilidir, ancak özellikle midedeki etkileri ve kanamaya yol açabileceği için sınırlı kullanılabilmektedir. yeni antienflamatuar ilaçların bazıları aspirinin yan etkiler oluşturmayan değişik biçimleridir. eklem zarı iltihabı olanlar için tedavinin bir başka önemli yönü de, eklemlerin doğru bir konumda tutulmasıdır. bu yolla biçim bozuklukları engellenebilir. fizik tedavi de, iltihaplı eklemin bütünüyle sakat kalmaması bakımından çok önemlidir. bazen yüksek dozdaki ilaçlar lokal olarak sorunun kaynağına, yani doğrudan eklem için enjeksiyonla verilebilir. biçim bozukluğu ise ancak cerrahi yoldan tedavi edilebilir. eklem zarı iltihabının tedaviye verdiği yanıt; altta yatan hastalığın türüne göre değiştiği gibi, kişiden kişiye göre de farklılıklar gösterir. çoğu kişide zaman zaman yineleyen eklem iltihapları, küçük hareket kusurları (eklem hareketlerinin belli bir ölçüde sınırlanması) ile sonuçlanır. ancak günümüzde yapılan ilaçlar, durumun denetim altına alınmasında genellikle yeterli olmaktadır. ayrıca fizik tedavi gibi yöntemlerle de, kusurlu eklemin olabildiğince verimli çalışması sağlanabilmektedir.
eklem iltihabı ya da artrit oldukça yaygındır. şiddeti, geçici rahatsızlıklardan, kalıcı hareket kusurlarına kadar değişen çeşitli türleri vardır. eklem iltihabı ya da tıptaki adıyla "artrit" (günlük dilde "romatizma" da denir) kendisi gibi nedenleri de birçok yönden açıklık kazanmamış bir hastalıktır. çeşitli tipleri vardır. her yaşta olabilir; özellikle ılıman bölgelerde yaşayanlarda sık görülür. hafif ya da ağır olabilir; tek bir eklemi tutan biçiminden, pek çok eklemi birden etkileyen türüne kadar değişen çeşitli tipleri vardır. kazadan sonra ya da bir enfeksiyonu izleyen dönemlerde ortaya çıkabilir. başlıca eklem iltihabı türleri şunlardır: romatoit artrit; osteoartrit; ankilozan spondilit. bu tür hastalıkları inceleyen tıp dalına "romatoloji" adı verilir. ancak eklem iltihabı, araştırmalara karşın, bütün özellikleriyle açıklanmış bir hastalık değildir.
nedenleri
sık görülen bir hastalık olmasına karşılık romatoit artritin nedeni bilinmemektedir. özbağışıklık (otoimmün) sistemine bağlı olabileceği düşünülmektedir, yani ağır hastalık gibi bir olay bedende bir kimyasal tepkime zincirini harekete geçirmekte ve bunun sonucunda bedende, kendi dokularına karşı tepki gösteren kimyasal maddeler üretilmektedir. başka bir deyişle beden, kendi dokularına, yabancı doku gibi tepki göstermektedir. bu hastalıkta eklemleri örten sinovya zarına karşı tepki gelişmekte ve onu, iltihap izlemektedir. eklem iltihabı bir yaralanma nedeniyle başlamışsa, "travmatik artrit" adını alır. yaralanma doğrudan ekleme gelen bir darbeyle ya da sözgelimi diz üstüne düşerek incitmede olduğu gibi, dolaylı biçimde olabilir. travmatik artrit, erkeklerde daha sık görülür.
diz, ayak bileği ve el bileği en sık hastalanan eklemlerdir. yaralanmadan birkaç saat sonra eklem iltihaplanır, şişer ve ağrır. kırık olup olmadığının araştırılması için röntgen gerekebilir; ancak başlıca tedavi dinlenme, bandaj ve ağrı kesicilerdir.
fizik tedavi de etkilenen kol ya da bacağa hareket ve kas gücü kazandırmada yardımcı olabilir. ender olarak yaralanma sonucu eklem içine kanama olur ve eklem son derece gergin ve ağrılı bir hal alır; böyle bir durumda biriken kan, lokal anestezi altında bir iğneyle alınabilir (aspirasyon).
"septik artrit" adı verilen, mikropların neden olduğu eklem iltihapları da vardır. mikrop ekleme, ya bir yaralanmayla doğrudan ya da bedenin başka bir yerindeki enfeksiyon odağından kan yoluyla ulaşır. septik artritlerin yarısı dizde görülür, ama başka büyük eklemlerde de olabilir. hem çocukları hem de yaşlıları etkileyebilir, ama seyrek görülür. ender rastlanan bir başka artrit de kızamıkçıkta oluşur. erişkinlerde de görülebilen bu artritte parmak eklemleri diz ve ayak bilekleri şişer, ama hastalık birkaç hafta içinde geriler. tüberküloz da omurganın alt bölümlerinde ve kalça ekleminde iltihap yapabilir. akut eklem romatizması, belsoğukluğu ve sedef hastalığı (psoriasis) de artrite neden olabilecek hastalıklardandır.
belirtiler
romatoit artrit genellikle 20 - 55 yaşlarındaki erişkinlerde görülür ve kadınlarda, erkeklere oranla üç kez fazladır. iki elin parmak eklemlerinde iltihap belirtileriyle başlar. ayak parmaklarındaki eklemlerde de benzer rahatsızlıklar olur. aynı dönemde hasta zayıflamaya, kendini iyi hissetmemeye, bitkinlik duymaya başlayabilir. belirtiler, ateş ya da deri döküntüleriyle akut olarak başlayabileceği gibi, birkaç hafta içinde yavaş yavaş da ilerleyebilir. en sık hastalanan eklemler dizler, kalçalar, omuzlar, dirsekler, el ve ayak bilekleri ile boyun kemikleridir. eklemlerde tutukluk daha çok sabah saatlerinde hissedilir ve akut olgularda hasta ya yatağa bağlanır ya da hareketlerde büyük zorluk çeker.
olguların yaklaşık yüzde 25inde akut dönem altı ay kadar sürer ve hastalık birkaç yılda bir yineler. bazıları da şiddetleri farklı ama inatçıdır; ancak yıllar sonra bir sönme gösterirler. romatoit artrit çocukları da etkiler (still hastalığı), ama bu duruma ender rastlanılır. genellikle 1 - 3 ve 10 - 15 olmak üzere iki ana yaş grubunda görülür. iltihap yavaş ilerler ve hastaların üçte birinde tek bir eklem, genellikle de diz eklemi hastalanır. ancak eller, el bilekleri, ayaklar ve ayak bileklerinde de görülebilir. yavaş ilerleyen bir hastalıktır, ergenlik sonlarında söner. iyileşme şansı hastalığın şiddetine, tedavide geç kalınıp kalınmamasına bağlıdır. kalıcı sertliğin ve eklemde biçim bozukluğunun olmaması için tedaviye erken başlanılması gerekir.
osteartrit yaşlanma sürecinin bir parçası olarak ortaya çıkar. genellikle kalça, diz ve omurga gibi, üstüne yük binen eklemlerde oluşur. kadınlarda el eklemleri, özellikle parmakların ucuna yakın eklemler ile başparmağın kökü de hastalanabilir.
bu hastalığa, eklem yüzeyini koruyan sert ve esnek bir doku olan kıkırdağın dejenerasyonu neden olmaktadır. parlak ve düzgün olması gereken bu doku, osteoartritte pütürleşip kurur. bu değişiklik iki sonuç verir. kıkırdağın korunmakta olduğu kemik baskı altında kalır ve üstündeki sinovya zarı iltihaplanır.
ilk belirtiler ağrı ve kullanım güçlüğüdür. onları, tutukluk ve şişme izler. sonunda da eklemde biçim bozuklukları ortaya çıkabilir. bazen tek bir eklem hastalabilir. sözgelimi sağ elini kullanan bir kişide sağ kalça eklemi (sağ elini kullanmak bedenin sağ yarısının daha etkin olması ve daha fazla yük kaldırması anlamına gelir) hastalanabilir. ama çoğu zaman dizler, omurga, omuzlar, eller ve boyun eklemlerinde iltihap olur. bu hastalık da yavaş ilerler; ama yük taşıyan bir eklemdeki artrit çok ağır olmadığı sürece, hareket kusuru yapmaz. ancak herhangi bir travma ya da hasar, hastalığı alevlendirir.
ankilozan spondilit kalça eklemlerini ve omurgayı etkileyen bir artrit türüdür. romatoit artrit gibi bir özbağışıklık hastalığıdır, ancak belirgin olarak kalıtsal olma eğilimi gösterir. genellikle 15 - 30 yaşlarında başlar ve erkeklerde daha sıktır. iltihap, eklem bağlarında kalsiyum depolanmasına neden olur. iltihap durdurulamazsa (tıbbi tedavi ve egzersizle) omurga kemikleri birbirine kaynar. hastalık birkaç yıl yavaş yavaş ilerler ve yine yavaş yavaş sönmeden önce, genellikle bütün omurga ve kalça eklemlerine yayılır.
tedavi
doktor aspirin gibi ağrıyı hafifletici ilaçlar ve parasetamol ya da daha güçlü ağrı kesiciler önerebilir. hasta eklemlere altın enjeksiyonları da uygulanabilir ama bu yönteme, istenmeyen yan etkiler yapabildiğinden ancak zorunlu hallerde başvurulur. biçim bozukluklarının ortaya çıkmasının önlemenmesi için eklemin dinlendirilmesi ya da özel olarak yapılmış bir alet kullanılması gerekebilir. eklemdeki şişlik lokal anestezi altında fazla sıvının alınması ya da eklem içine bir iltihap giderici (antienflamatuar) ilaç enjekte edilerek de giderilebilir. hareketin olabildiğince kısıtlanması ve eklemin dinlendirilmesi gerekir. steroit ilaçlar (kortizon gibi) da yararlı olabilir ama yan etkileri dolayısıyla ancak başka yöntemler başarısız kaldığında ve doktor gözetiminde kullanılmalıdırlar. verilen doz en düşük düzeyde tutulmaya çalışılmalı ve hastanın tedaviye verdiği yanıt bir doktor tarafından dikkatle izlenmelidir. belirtiler sürerse, bir hastanenin romatoloji kliniğine başvurulması gerekebilir. ateş, eklemlerde şişme ve genel bir hastalık duygusuyla başlayan akut artrit, hastane tedavisi gerektirebilir. artritin türünün saptanması için kan tahlilleri yapılır; kansızlık olup olmadığı araştırılır, düzenli aralıklarla bedendeki iltihap miktarı kontrol edilir; ve hastalığın seyri değerlendirilir. başka tahlillerle de durumun bir septik artrit, belsoğukluğu artriti ya da eklem içi kanamaya bağlı olup olmadığı araştırılır.
tanıda kullanılan bir başka yöntem de artroskopidir. teleskopa benzeyen bir aygot lokal anestezi altında diz eklemi içine sokulur ve eklemin içi doğrudan gözlenir. bu yolla hem kıkırdak, hem de eklem zarı yani sinovya zarı incelenir ve mikroskobik araştırma için parça alınabilir. bütün artrit türlerinin tedavisinde fizik tedavi önemli bir yer tutar. hasta eklemlerden sessiz evrede (iltihabın olmadığı evre) olanların sertleşmesini ve hareketliliğini yitirmesini engellemek ve eklem çevresindeki eriyebilecek kasları eski haline sokmak için egzersiz önemlidir. egzersizin sessiz evredeki artritli eklemde hastalığı alevlendirebileceğini gösteren herhangi bir kanıt yoktur.
hastanenin fizik tedavi uzmanı hastaya, evde de uygulanabilecek egzersizler öğretir. eklemlerdeki ağrıyı hafifletmede ısıdan yararlanılabilir. bunlar arasında eklemin yakınına yerleştirilen ısıtıcıyla yapılan kısa dalga diyatermisi ya da banyo tedavisi, yani hidroterapi (küçük ve sıcak bir havuz içinde yapılan egzersiz) sayılabilir.
doktor uygun görürse evde kızılaltı lambası da kullanılabilir. eller ve ayaklar için parafin banyosu, evde uygulanabilecek bir başka tedavi biçimidir. öte yandan bazı uzmanlar ağrı giderici tedavi olarak buz torbası önerirler. hasar görmüş eklemleri yapay eklemlerle değiştirme tekniğinde büyük ilerlemeler sağlanmıştır. önce konsültasyonla artritli eklemin cerrahi girişim gerektirip gerektirmediğine karar verilir. böyle bir ameliyattan sonra ağrı kesilir; biçim bozukluğu düzelir ve hareket yeteneği artar.
cerrahi girişimle eklem çevresindeki basınç hafifletilir, yapışmış bağlar serbestleştirilir ya da eklemin iltihaplı kılıf dokusu alınır. büyük ağrı veren ve kullanılmaz hale gelmiş olan eklem (boyun omurlarının osteoartriti ya da diz artritinde olabileceği gibi) cerrahi olarak kaynaştırılabilir. ancak bu girişim, rahatlık sağlamakla birlikte hareket yeteneğinin bütünüyle yitirilmesi anlamına gelir.
artritin neden olduğu yetersizliklere tedavi henüz bulunamamış olsa da, iyi bir genel bakım ve yardımcı aygıtlarla yaşam, birçok bakımdan kolaylaştırılabilir. fizik tedavi uzmanlarınca bireysel gereksinimlere göre aletler, boyunluklar, yürümek için baston, koltuk değneği ve çerçeveler, tekerlekli sandalyeler ve daha karmaşık elektrikli taşıyıcı aygıtlar önerilebilir. rehabilitasyon merkezlerinden de daha gelişmiş aygıtlar için bilgi alınabilir. yaşam biçimini değiştirmek her zaman kolay değildir ama olasıdır. önceliği çalışma yerini ayarlamak almalıdır. iş değiştirilebilir, özel olarak hazırlanmış aletler kullanılabilir ya da daha hafif görevler alınabilir. evde de bazı değişiklikler yapmak gerekebilir. kapı eşiklerine rampa yerleştirmek, gerekiyorsa kapıları tekerlekli iskemlenin geçebileceği biçimde, ardına kadar açılabilmesini sağlamak, merdivenlerin iki yanına parmaklık taktırmak, sökük halı varsa değiştirmek, elektrik prizlerini yerden 1 metre yükseğe taktırmak, eğilmemek için çöp kutunuzu yüksekçe bir yere asmak, banyoya ve tuvalet çevresine tutunacak yerler yaptırmakbu değişikliklerinbir kısmıdır.
nedenleri
sık görülen bir hastalık olmasına karşılık romatoit artritin nedeni bilinmemektedir. özbağışıklık (otoimmün) sistemine bağlı olabileceği düşünülmektedir, yani ağır hastalık gibi bir olay bedende bir kimyasal tepkime zincirini harekete geçirmekte ve bunun sonucunda bedende, kendi dokularına karşı tepki gösteren kimyasal maddeler üretilmektedir. başka bir deyişle beden, kendi dokularına, yabancı doku gibi tepki göstermektedir. bu hastalıkta eklemleri örten sinovya zarına karşı tepki gelişmekte ve onu, iltihap izlemektedir. eklem iltihabı bir yaralanma nedeniyle başlamışsa, "travmatik artrit" adını alır. yaralanma doğrudan ekleme gelen bir darbeyle ya da sözgelimi diz üstüne düşerek incitmede olduğu gibi, dolaylı biçimde olabilir. travmatik artrit, erkeklerde daha sık görülür.
diz, ayak bileği ve el bileği en sık hastalanan eklemlerdir. yaralanmadan birkaç saat sonra eklem iltihaplanır, şişer ve ağrır. kırık olup olmadığının araştırılması için röntgen gerekebilir; ancak başlıca tedavi dinlenme, bandaj ve ağrı kesicilerdir.
fizik tedavi de etkilenen kol ya da bacağa hareket ve kas gücü kazandırmada yardımcı olabilir. ender olarak yaralanma sonucu eklem içine kanama olur ve eklem son derece gergin ve ağrılı bir hal alır; böyle bir durumda biriken kan, lokal anestezi altında bir iğneyle alınabilir (aspirasyon).
"septik artrit" adı verilen, mikropların neden olduğu eklem iltihapları da vardır. mikrop ekleme, ya bir yaralanmayla doğrudan ya da bedenin başka bir yerindeki enfeksiyon odağından kan yoluyla ulaşır. septik artritlerin yarısı dizde görülür, ama başka büyük eklemlerde de olabilir. hem çocukları hem de yaşlıları etkileyebilir, ama seyrek görülür. ender rastlanan bir başka artrit de kızamıkçıkta oluşur. erişkinlerde de görülebilen bu artritte parmak eklemleri diz ve ayak bilekleri şişer, ama hastalık birkaç hafta içinde geriler. tüberküloz da omurganın alt bölümlerinde ve kalça ekleminde iltihap yapabilir. akut eklem romatizması, belsoğukluğu ve sedef hastalığı (psoriasis) de artrite neden olabilecek hastalıklardandır.
belirtiler
romatoit artrit genellikle 20 - 55 yaşlarındaki erişkinlerde görülür ve kadınlarda, erkeklere oranla üç kez fazladır. iki elin parmak eklemlerinde iltihap belirtileriyle başlar. ayak parmaklarındaki eklemlerde de benzer rahatsızlıklar olur. aynı dönemde hasta zayıflamaya, kendini iyi hissetmemeye, bitkinlik duymaya başlayabilir. belirtiler, ateş ya da deri döküntüleriyle akut olarak başlayabileceği gibi, birkaç hafta içinde yavaş yavaş da ilerleyebilir. en sık hastalanan eklemler dizler, kalçalar, omuzlar, dirsekler, el ve ayak bilekleri ile boyun kemikleridir. eklemlerde tutukluk daha çok sabah saatlerinde hissedilir ve akut olgularda hasta ya yatağa bağlanır ya da hareketlerde büyük zorluk çeker.
olguların yaklaşık yüzde 25inde akut dönem altı ay kadar sürer ve hastalık birkaç yılda bir yineler. bazıları da şiddetleri farklı ama inatçıdır; ancak yıllar sonra bir sönme gösterirler. romatoit artrit çocukları da etkiler (still hastalığı), ama bu duruma ender rastlanılır. genellikle 1 - 3 ve 10 - 15 olmak üzere iki ana yaş grubunda görülür. iltihap yavaş ilerler ve hastaların üçte birinde tek bir eklem, genellikle de diz eklemi hastalanır. ancak eller, el bilekleri, ayaklar ve ayak bileklerinde de görülebilir. yavaş ilerleyen bir hastalıktır, ergenlik sonlarında söner. iyileşme şansı hastalığın şiddetine, tedavide geç kalınıp kalınmamasına bağlıdır. kalıcı sertliğin ve eklemde biçim bozukluğunun olmaması için tedaviye erken başlanılması gerekir.
osteartrit yaşlanma sürecinin bir parçası olarak ortaya çıkar. genellikle kalça, diz ve omurga gibi, üstüne yük binen eklemlerde oluşur. kadınlarda el eklemleri, özellikle parmakların ucuna yakın eklemler ile başparmağın kökü de hastalanabilir.
bu hastalığa, eklem yüzeyini koruyan sert ve esnek bir doku olan kıkırdağın dejenerasyonu neden olmaktadır. parlak ve düzgün olması gereken bu doku, osteoartritte pütürleşip kurur. bu değişiklik iki sonuç verir. kıkırdağın korunmakta olduğu kemik baskı altında kalır ve üstündeki sinovya zarı iltihaplanır.
ilk belirtiler ağrı ve kullanım güçlüğüdür. onları, tutukluk ve şişme izler. sonunda da eklemde biçim bozuklukları ortaya çıkabilir. bazen tek bir eklem hastalabilir. sözgelimi sağ elini kullanan bir kişide sağ kalça eklemi (sağ elini kullanmak bedenin sağ yarısının daha etkin olması ve daha fazla yük kaldırması anlamına gelir) hastalanabilir. ama çoğu zaman dizler, omurga, omuzlar, eller ve boyun eklemlerinde iltihap olur. bu hastalık da yavaş ilerler; ama yük taşıyan bir eklemdeki artrit çok ağır olmadığı sürece, hareket kusuru yapmaz. ancak herhangi bir travma ya da hasar, hastalığı alevlendirir.
ankilozan spondilit kalça eklemlerini ve omurgayı etkileyen bir artrit türüdür. romatoit artrit gibi bir özbağışıklık hastalığıdır, ancak belirgin olarak kalıtsal olma eğilimi gösterir. genellikle 15 - 30 yaşlarında başlar ve erkeklerde daha sıktır. iltihap, eklem bağlarında kalsiyum depolanmasına neden olur. iltihap durdurulamazsa (tıbbi tedavi ve egzersizle) omurga kemikleri birbirine kaynar. hastalık birkaç yıl yavaş yavaş ilerler ve yine yavaş yavaş sönmeden önce, genellikle bütün omurga ve kalça eklemlerine yayılır.
tedavi
doktor aspirin gibi ağrıyı hafifletici ilaçlar ve parasetamol ya da daha güçlü ağrı kesiciler önerebilir. hasta eklemlere altın enjeksiyonları da uygulanabilir ama bu yönteme, istenmeyen yan etkiler yapabildiğinden ancak zorunlu hallerde başvurulur. biçim bozukluklarının ortaya çıkmasının önlemenmesi için eklemin dinlendirilmesi ya da özel olarak yapılmış bir alet kullanılması gerekebilir. eklemdeki şişlik lokal anestezi altında fazla sıvının alınması ya da eklem içine bir iltihap giderici (antienflamatuar) ilaç enjekte edilerek de giderilebilir. hareketin olabildiğince kısıtlanması ve eklemin dinlendirilmesi gerekir. steroit ilaçlar (kortizon gibi) da yararlı olabilir ama yan etkileri dolayısıyla ancak başka yöntemler başarısız kaldığında ve doktor gözetiminde kullanılmalıdırlar. verilen doz en düşük düzeyde tutulmaya çalışılmalı ve hastanın tedaviye verdiği yanıt bir doktor tarafından dikkatle izlenmelidir. belirtiler sürerse, bir hastanenin romatoloji kliniğine başvurulması gerekebilir. ateş, eklemlerde şişme ve genel bir hastalık duygusuyla başlayan akut artrit, hastane tedavisi gerektirebilir. artritin türünün saptanması için kan tahlilleri yapılır; kansızlık olup olmadığı araştırılır, düzenli aralıklarla bedendeki iltihap miktarı kontrol edilir; ve hastalığın seyri değerlendirilir. başka tahlillerle de durumun bir septik artrit, belsoğukluğu artriti ya da eklem içi kanamaya bağlı olup olmadığı araştırılır.
tanıda kullanılan bir başka yöntem de artroskopidir. teleskopa benzeyen bir aygot lokal anestezi altında diz eklemi içine sokulur ve eklemin içi doğrudan gözlenir. bu yolla hem kıkırdak, hem de eklem zarı yani sinovya zarı incelenir ve mikroskobik araştırma için parça alınabilir. bütün artrit türlerinin tedavisinde fizik tedavi önemli bir yer tutar. hasta eklemlerden sessiz evrede (iltihabın olmadığı evre) olanların sertleşmesini ve hareketliliğini yitirmesini engellemek ve eklem çevresindeki eriyebilecek kasları eski haline sokmak için egzersiz önemlidir. egzersizin sessiz evredeki artritli eklemde hastalığı alevlendirebileceğini gösteren herhangi bir kanıt yoktur.
hastanenin fizik tedavi uzmanı hastaya, evde de uygulanabilecek egzersizler öğretir. eklemlerdeki ağrıyı hafifletmede ısıdan yararlanılabilir. bunlar arasında eklemin yakınına yerleştirilen ısıtıcıyla yapılan kısa dalga diyatermisi ya da banyo tedavisi, yani hidroterapi (küçük ve sıcak bir havuz içinde yapılan egzersiz) sayılabilir.
doktor uygun görürse evde kızılaltı lambası da kullanılabilir. eller ve ayaklar için parafin banyosu, evde uygulanabilecek bir başka tedavi biçimidir. öte yandan bazı uzmanlar ağrı giderici tedavi olarak buz torbası önerirler. hasar görmüş eklemleri yapay eklemlerle değiştirme tekniğinde büyük ilerlemeler sağlanmıştır. önce konsültasyonla artritli eklemin cerrahi girişim gerektirip gerektirmediğine karar verilir. böyle bir ameliyattan sonra ağrı kesilir; biçim bozukluğu düzelir ve hareket yeteneği artar.
cerrahi girişimle eklem çevresindeki basınç hafifletilir, yapışmış bağlar serbestleştirilir ya da eklemin iltihaplı kılıf dokusu alınır. büyük ağrı veren ve kullanılmaz hale gelmiş olan eklem (boyun omurlarının osteoartriti ya da diz artritinde olabileceği gibi) cerrahi olarak kaynaştırılabilir. ancak bu girişim, rahatlık sağlamakla birlikte hareket yeteneğinin bütünüyle yitirilmesi anlamına gelir.
artritin neden olduğu yetersizliklere tedavi henüz bulunamamış olsa da, iyi bir genel bakım ve yardımcı aygıtlarla yaşam, birçok bakımdan kolaylaştırılabilir. fizik tedavi uzmanlarınca bireysel gereksinimlere göre aletler, boyunluklar, yürümek için baston, koltuk değneği ve çerçeveler, tekerlekli sandalyeler ve daha karmaşık elektrikli taşıyıcı aygıtlar önerilebilir. rehabilitasyon merkezlerinden de daha gelişmiş aygıtlar için bilgi alınabilir. yaşam biçimini değiştirmek her zaman kolay değildir ama olasıdır. önceliği çalışma yerini ayarlamak almalıdır. iş değiştirilebilir, özel olarak hazırlanmış aletler kullanılabilir ya da daha hafif görevler alınabilir. evde de bazı değişiklikler yapmak gerekebilir. kapı eşiklerine rampa yerleştirmek, gerekiyorsa kapıları tekerlekli iskemlenin geçebileceği biçimde, ardına kadar açılabilmesini sağlamak, merdivenlerin iki yanına parmaklık taktırmak, sökük halı varsa değiştirmek, elektrik prizlerini yerden 1 metre yükseğe taktırmak, eğilmemek için çöp kutunuzu yüksekçe bir yere asmak, banyoya ve tuvalet çevresine tutunacak yerler yaptırmakbu değişikliklerinbir kısmıdır.
hareket etmemizi sağlayan eklemler, kemiklerin birbirlerine bağlandıkları yerlerdir. eklemleri oluşturan kemik parçalarının ayrılmasına "çıkık" denir. çıkıklar, genellikle basit girişimlerle tedavi edilebilir.
nedenleri
omuz eklemi, kol kemiği ile kürek kemiğini birleştirir. eklem, bir küre ile oyuktan oluşur. kol kemiğinin yuvarlak başı, kürekkemiğinin çukuruna (oyuğa) oturur. bu biçimi, kolumuzu her yöne oynatabilmemizi sağlar, ama yanı nedenle üstkol kemiğinin kürekkemiği yuvasından çıkması da oldukça kolaydır. kol kemiğinin başı yerinden çıkarken dört yöne doğru yer değiştirebilir: eklemin önüne, arkasına, altına ve üstüne. omuz çıkıklarının yüzde 90ı öne çıkıklardır.
kalça ekleminde de omuz eklemi gibi, küre biçimindeki kemik başı bir oyuğa yerleşmiştir. küreyi uyluk kemiğinin başı, oyuğu ise kalça kemiğinin çukur bir parçası yapar. bedenin güçlü eklemlerinden biri olan kalça ekleminde çıkık olması için güçlü bir darbe gerekir. kalça çıkıklarının çoğu, trafik kazası gibi bir olay sonucu dizin hızla öndeki bir yere vurmasıyla ortaya çıkar. kemik başı öne, arkaya ya da klaça kemiğini delip geçerek karın içine girebilir. en sık görüleni arkaya çıkıktır. arkaya çıkıkta diz hafif bükük ve bacak içe dönüktür. öne çıkıkta ise diz dışa döner. bacağı oynatmak zorlaşır. bacak kolay oynatılıyorsa, bir kemik kırığı oluduğunu gösterir.
doğuştan kalça çıkıklığı kalıtsal özellik gösteren bir bozukluktur ve kızlarda, erkeklerden daha sık rastlanılır. üç aylıktan büyük çocuklarda tedavi güçtür. o yüzden, her çocuğun doğumdan sonra kalçasında çıkık olup olmadığına bakılması gerekir. bu muayeneden geçirilip geçirilmediği bilinmeyen çocukları en kısa zamanda bir doktora göstermek akıllıca olur. ömür boyu sürecek ve ciddi bir topallık yapacak bu bozukluk, çocuk küçükken anlaşılırsa, tam anlamıyla iyileştirilir.
boyun omurları, omurganın en oynak bölümü olduğundan, kolayca çıkabilir. boyundaki bir çıkık, omuriliği zedeleyeceği için, hemen tedavi edilmezse, bacaklarda ve kollarda felce neden olabilir. bu kadar ağır sonuçlara yol açan boyun çıkıkları, daha çok spor kazalarında olur.kazadan sonra hasta ayağa kalkamıyorsa ve kollarında ya da bacaklarında uyuşma ya da felçten söz ediyorsa, önemli bir boyun çıkığı söz konusudur. yapılacak tek yardım, başı ve boynu hiç oynatmadan hastayı en yakın hastaneye götürmektir. dirsek çıkığı genellikle kol gerginken üstüne düşme sonucu olur. eklem çevresindeki sinir ve damarlar da zedelenmişse, hasta çok ağrı duyar. çıkmış bir parmak öteki parmaklardan daha kısa görünür, şişer ve ağrı yapar.
belirtiler
çıkık eklem görevini yapamaz ve ağrır. eklemin çevresindeki beden bölgesi doğal biçimini yitirir. eklem yuvasından çıkan kemik, yakındaki bir sinire baskı yaparsa, ağrı dayanılmaz hale gelir.
tedavi
her çıkıkta çevredeki dokular zedelenir. bu nedenle de kemiğin yerine oturtulmasıyla rahatsızlık tam olarak geçmez. eklemin normal hareketliliğini kazanması için çevre dokuların tümüyle iyileşmesi gerekir. bu aşamada fizik tedavi yararlı olur, eklemin hızla eski gücünü kazanmasını sağlar. iyi bakılmış bir çıkık hiçbir iz bırakmadan iyileşir.
omuz kemiğini yerine yerleştirmek için doktor hastayı yatağa yatırır. ayak ucuna geçen doktor bir ayağını destek almak için hastanın koltukaltına yerleştirip hastanın elini sıkıca tutar, kolu içe doğru çevirerek aşağıya çeker. kemik başı küçük bir çıkırtıyla yerine girer ve hastanın ağrısı hemen hafifler. çok ağrılı hastalarda, işlemin anestezi altında yapılması gerekebilir.
kalça çıkığı hastanelerde anestezi altında düzeltilir. doğuştan kalça çıkığında erken tanı ve özel olarak hazırlanmış bebek atelleri ile çocuk, ömür boyu topal kalmaktan kurtarılır. dirsek çıkığında tedavi, en çok 12 saat içinde çıkık kemiğin, anestezi altında yerine oturtulması sonucu gerçekleşir. çıkmış parmakta doktor eklemin yerine oturması için parmağı düz tutarak çeker. dokular iyileşinceye kadar parmağın atelle hareketsizleştirilmesi yararlı olur.
nedenleri
omuz eklemi, kol kemiği ile kürek kemiğini birleştirir. eklem, bir küre ile oyuktan oluşur. kol kemiğinin yuvarlak başı, kürekkemiğinin çukuruna (oyuğa) oturur. bu biçimi, kolumuzu her yöne oynatabilmemizi sağlar, ama yanı nedenle üstkol kemiğinin kürekkemiği yuvasından çıkması da oldukça kolaydır. kol kemiğinin başı yerinden çıkarken dört yöne doğru yer değiştirebilir: eklemin önüne, arkasına, altına ve üstüne. omuz çıkıklarının yüzde 90ı öne çıkıklardır.
kalça ekleminde de omuz eklemi gibi, küre biçimindeki kemik başı bir oyuğa yerleşmiştir. küreyi uyluk kemiğinin başı, oyuğu ise kalça kemiğinin çukur bir parçası yapar. bedenin güçlü eklemlerinden biri olan kalça ekleminde çıkık olması için güçlü bir darbe gerekir. kalça çıkıklarının çoğu, trafik kazası gibi bir olay sonucu dizin hızla öndeki bir yere vurmasıyla ortaya çıkar. kemik başı öne, arkaya ya da klaça kemiğini delip geçerek karın içine girebilir. en sık görüleni arkaya çıkıktır. arkaya çıkıkta diz hafif bükük ve bacak içe dönüktür. öne çıkıkta ise diz dışa döner. bacağı oynatmak zorlaşır. bacak kolay oynatılıyorsa, bir kemik kırığı oluduğunu gösterir.
doğuştan kalça çıkıklığı kalıtsal özellik gösteren bir bozukluktur ve kızlarda, erkeklerden daha sık rastlanılır. üç aylıktan büyük çocuklarda tedavi güçtür. o yüzden, her çocuğun doğumdan sonra kalçasında çıkık olup olmadığına bakılması gerekir. bu muayeneden geçirilip geçirilmediği bilinmeyen çocukları en kısa zamanda bir doktora göstermek akıllıca olur. ömür boyu sürecek ve ciddi bir topallık yapacak bu bozukluk, çocuk küçükken anlaşılırsa, tam anlamıyla iyileştirilir.
boyun omurları, omurganın en oynak bölümü olduğundan, kolayca çıkabilir. boyundaki bir çıkık, omuriliği zedeleyeceği için, hemen tedavi edilmezse, bacaklarda ve kollarda felce neden olabilir. bu kadar ağır sonuçlara yol açan boyun çıkıkları, daha çok spor kazalarında olur.kazadan sonra hasta ayağa kalkamıyorsa ve kollarında ya da bacaklarında uyuşma ya da felçten söz ediyorsa, önemli bir boyun çıkığı söz konusudur. yapılacak tek yardım, başı ve boynu hiç oynatmadan hastayı en yakın hastaneye götürmektir. dirsek çıkığı genellikle kol gerginken üstüne düşme sonucu olur. eklem çevresindeki sinir ve damarlar da zedelenmişse, hasta çok ağrı duyar. çıkmış bir parmak öteki parmaklardan daha kısa görünür, şişer ve ağrı yapar.
belirtiler
çıkık eklem görevini yapamaz ve ağrır. eklemin çevresindeki beden bölgesi doğal biçimini yitirir. eklem yuvasından çıkan kemik, yakındaki bir sinire baskı yaparsa, ağrı dayanılmaz hale gelir.
tedavi
her çıkıkta çevredeki dokular zedelenir. bu nedenle de kemiğin yerine oturtulmasıyla rahatsızlık tam olarak geçmez. eklemin normal hareketliliğini kazanması için çevre dokuların tümüyle iyileşmesi gerekir. bu aşamada fizik tedavi yararlı olur, eklemin hızla eski gücünü kazanmasını sağlar. iyi bakılmış bir çıkık hiçbir iz bırakmadan iyileşir.
omuz kemiğini yerine yerleştirmek için doktor hastayı yatağa yatırır. ayak ucuna geçen doktor bir ayağını destek almak için hastanın koltukaltına yerleştirip hastanın elini sıkıca tutar, kolu içe doğru çevirerek aşağıya çeker. kemik başı küçük bir çıkırtıyla yerine girer ve hastanın ağrısı hemen hafifler. çok ağrılı hastalarda, işlemin anestezi altında yapılması gerekebilir.
kalça çıkığı hastanelerde anestezi altında düzeltilir. doğuştan kalça çıkığında erken tanı ve özel olarak hazırlanmış bebek atelleri ile çocuk, ömür boyu topal kalmaktan kurtarılır. dirsek çıkığında tedavi, en çok 12 saat içinde çıkık kemiğin, anestezi altında yerine oturtulması sonucu gerçekleşir. çıkmış parmakta doktor eklemin yerine oturması için parmağı düz tutarak çeker. dokular iyileşinceye kadar parmağın atelle hareketsizleştirilmesi yararlı olur.
bazı mesleklerde özellikle sık rastlanan bursit, eklem bölgelerinde ağrılı şişlikler olarak görülür. erken tanıyla tedavisi kolaydır. bursa, bir eklemi ya da kemiği kaplayan yumuşak dokunun üzerinde oluşan içi sıvı dolu bir keseciktir. bursit ise bu keselerden birinin iltihaplanmasıdır. sık rastlanan bu ağrılı durum, iltihaplanma önlenmezse, akut ya da kronik bir rahatsızlığa dönüşebilir.
iki tür bursa vardır. birinci gruptakiler (anatomik bursa) kas kirişlerinin kemiklere ya da eklemlere yaslandıkları yerlerdeki sürtünmeyi engelleyen, içi sıvı dolu çok küçük keseciklerdir. diz ekleminin çevresindeki kemiklerde bu bursalardan 15 tane vardır. ikinci türdeki bursalar, bir kemik üstündeki yumuşak dokunun sürekli sürtünme ya da yaralanma sonuunda ortaya çıkarlar. sözgelimi, her gün sert bir zeminde saatlerce oturan birinin, kalça kemikleri üstünde oluşan bursalar bu türdendir.
iki bursanın da görevi aynıdır: kas kirişlerinin, kemik üzerinde hareket ettikleri bölgelerde basıncı önlemek. bursit, bir bursanın kronik olarak genişlemesi ya da akut bir biçimde şişmesi durumunda ortaya çıkar. bu hastalık, dizlere sürekli basınç sonucu diz ekleminde oluşursa "diz üstü bursiti" adını alır. herhangi bir sürtünme ya da yaralanma bursanın sıvı salgılamasına, dolayısıyla da şişmeye neden olur.
belirtiler
akut bursitlerde, bir kemik ya da eklem üzerinde sıcak, kırmızı ve ağrılı bir şişlik görülür. çok şiddetli durumlarda belirtilere hareket güçlüğü de eklenebilir. bursanın şişmesine neden olan sıvı, keseyi çevreleyen hücreler tarafından salgılanır. bu sarı renkli sıvıda, iltihaplanmanın etkisiyle kılcal damarlardan sızan kan da bulunabilir. bakteriyel bir enfeksiyon varsa, keseiçi sıvısında bakteriler ve akyuvarlar da görülür. bunlar, kese içinde irin oluştururlar. uzun süren (kronik) bursitler ise ya akut bursitlerin yinelenmesi ya da art arda zedelenmeler sonucunda bursanın şişmesiyle oluşur.
bursit, tehlikeli bir hastalık değildir. antibiyotiklerle, bursadaki bakterilerin bedene yayılmasının ve kan zehirlenmesine (septisemi) ya da veremin yayılmasına yol açmalarının önüne geçilmektedir. romatizma ve gut uzun süre tedavi edilmeyip kendi haline bırakılırsa, bedenin başka bölgelerinde tehlikeli iltihaplanmalara yol açabilir; bunun gibi, kronik bursitler de tedavi edilmezlerse çevredeki kasların, dolayısıyla eklemin zayıflamasına neden olabilirler.
nedenleri
bir bursanın iltihaplanma nedenleri hala tam olarak bilinememektedir. bursit, çocuklarda ve erişkinlerde aynı oranda görülür ama bazı insanlarda bursite yakalanma eğilimi daha fazladır. sürtünme, bursanın ortaya çıkmasına neden olabilir. bazı meslekler ya da çalışma biçimleri, bursanın gelişmesi için elverişli koşullar yaratabilir. sözgelimi, dirseklerini masaya yaslayarak ders çalışan öğrencilerde, dizlerinin ve dirseklerinin üzerinde sürünerek çalışan madencilerde bursit sık görülür. bazen hamalların ensesinde, omurga kemiği üzerinde; sırık hamallarının enselerinde ve omuzlarında; sabahtan akşama kadar tezgah başında oturan dokuma işçilerinin kalçalarında; diz çökerek çalışan bahçıvanların dizlerinde bursit olabilir. bununla birlikte, sürtünme tam bir açıklama getirmekten uzaktır. çünkü bazı insanlarda bursit, öteki insanlara oranla çok daha çabuk oluşmaktadır.
daha ender görülen durumlarda bursit, ya bursadaki ya da eklemlerdeki bakteriyel iltihaplanmayla ortaya çıkar. geçmişte verem, bursitin çok bilinen bir nedeniydi. bazı romatoit artrit durumlarında, bir eklemin çevresindeki bursa şişmekte; ender görülen durumlarda ise bursada guta bağlı şişme görülmektedir. genellikle yaşlılarda görülen dirsek bursitinin nedeni bilinmemektedir; bununla birlikte çok hızlı bir seyri vardır: dirsekte, birkaç saat içinde yumurta büyüklüğünde bir şişlik oluşuverir.
tedavi
akut bursitin tedavisi, bursanın iltihaplı olabileceği ya da daha ender görülen nedenlerle ortaya çıkmış olabileceği hesaba katılarak, hekim eliyle yapılmalıdır. neden belli değilse ya da bursit sürtünme ya da aşırı kullanma dolayısıyla ortaya çıkmışsa, hastalıktan etkilenmiş olan eklemin (ya da bölgenin) dinlendirilmesiyle iyileşme sağlanır. ağrı varsa tedaviye ağrı kesiciler eklenir. kesedeki şişkinliği azaltmak için, romatizma tedavisinde kullanılan ilaçlardan yararlanılabilir. bakteriyel bir enfeksiyon varsa antibiyotikler kullanılmalıdır. iltihabı geriletmek için soğuk kompresler yapılabilir. ancak buz torbası kullanırken, etkilenmiş bölgeyi yakacak kadar soğuk olmamasına dikkat edilmelidir. buz torbasını kaldırdıktan sonra şişkinliği azalmış olan bölge yarım saat, esnek bantla sarılmalıdır. eğer bu yöntemle şiş hafifletilirse, her dört saatte bir uygulama yinelenmelidir.
bu basit tedavilerle iki - üç günde düzelmeyen bursitlerde, hekime başvurmak gerekir. doktor yerel etkili bir ağrı kesici sürdüğü deriden iğneyle bursanın içine girerek, kese içindeki fazla sıvıyı alır. bu işlem, hem hastayı rahatlatır, hem de alınan sıvının biyokimya ve mikrobiyoloji laboratuvarlarında incelenmesine (sıvıda bakteri olup olmadığını anlamak için) olanak sağlar. doktor, keseye kortizonlu ilaç da enjekte edebilir; birçok vakada kortizon tedavisi olumlu sonuçlar verir. bu tedavi yöntemi bursit iyileşene kadar yinelenmelidir. bursit, tedaviye karşın iyileşmiyorsa, küçük bir ameliyatla, kesenin iç yüzündeki, sıvı salgılayan hücrelerin bulunduğu tabaka çıkarılır. bu küçük ameliyat birçok hastada tam iyileşme sağlar. ancak yine de, çok ender olmakla birlikte ameliyattan birkaç hafta sonra, aynı yerde, yeniden bursit oluştuğu görülebilmektedir.
akut bursitteki ağrı ve hareket güçlüğünün, tedaviyle en geç on günde geçmesi gerekir. kese bakteriyel bir iltihaplanma sonucu oluşmuşsa, yineleme olasılığı çok enderdir. kronik bursitte, basınç ve sürtünme devam ederse hastalık yineler; dolayısıyla bursit tedavisinde ilaç kadar önemli olan, günlük yaşamdaki önlemlerdir. diz bursitini önlemek için yumuşak diz sargıları kullanmalı; kalça bursitini engellemek için yastığa ve yumuşak yerlere oturulmalı; dirsek bursitine karşı dirseği sert yerlere dayamamalıdır. bu basit önlemler bursit tedavisinde çok etkilidir. ayak bileği bursitinde de (aşil bursiti) ayağı uzun süre dikkatli kullanmak gerekir.
iki tür bursa vardır. birinci gruptakiler (anatomik bursa) kas kirişlerinin kemiklere ya da eklemlere yaslandıkları yerlerdeki sürtünmeyi engelleyen, içi sıvı dolu çok küçük keseciklerdir. diz ekleminin çevresindeki kemiklerde bu bursalardan 15 tane vardır. ikinci türdeki bursalar, bir kemik üstündeki yumuşak dokunun sürekli sürtünme ya da yaralanma sonuunda ortaya çıkarlar. sözgelimi, her gün sert bir zeminde saatlerce oturan birinin, kalça kemikleri üstünde oluşan bursalar bu türdendir.
iki bursanın da görevi aynıdır: kas kirişlerinin, kemik üzerinde hareket ettikleri bölgelerde basıncı önlemek. bursit, bir bursanın kronik olarak genişlemesi ya da akut bir biçimde şişmesi durumunda ortaya çıkar. bu hastalık, dizlere sürekli basınç sonucu diz ekleminde oluşursa "diz üstü bursiti" adını alır. herhangi bir sürtünme ya da yaralanma bursanın sıvı salgılamasına, dolayısıyla da şişmeye neden olur.
belirtiler
akut bursitlerde, bir kemik ya da eklem üzerinde sıcak, kırmızı ve ağrılı bir şişlik görülür. çok şiddetli durumlarda belirtilere hareket güçlüğü de eklenebilir. bursanın şişmesine neden olan sıvı, keseyi çevreleyen hücreler tarafından salgılanır. bu sarı renkli sıvıda, iltihaplanmanın etkisiyle kılcal damarlardan sızan kan da bulunabilir. bakteriyel bir enfeksiyon varsa, keseiçi sıvısında bakteriler ve akyuvarlar da görülür. bunlar, kese içinde irin oluştururlar. uzun süren (kronik) bursitler ise ya akut bursitlerin yinelenmesi ya da art arda zedelenmeler sonucunda bursanın şişmesiyle oluşur.
bursit, tehlikeli bir hastalık değildir. antibiyotiklerle, bursadaki bakterilerin bedene yayılmasının ve kan zehirlenmesine (septisemi) ya da veremin yayılmasına yol açmalarının önüne geçilmektedir. romatizma ve gut uzun süre tedavi edilmeyip kendi haline bırakılırsa, bedenin başka bölgelerinde tehlikeli iltihaplanmalara yol açabilir; bunun gibi, kronik bursitler de tedavi edilmezlerse çevredeki kasların, dolayısıyla eklemin zayıflamasına neden olabilirler.
nedenleri
bir bursanın iltihaplanma nedenleri hala tam olarak bilinememektedir. bursit, çocuklarda ve erişkinlerde aynı oranda görülür ama bazı insanlarda bursite yakalanma eğilimi daha fazladır. sürtünme, bursanın ortaya çıkmasına neden olabilir. bazı meslekler ya da çalışma biçimleri, bursanın gelişmesi için elverişli koşullar yaratabilir. sözgelimi, dirseklerini masaya yaslayarak ders çalışan öğrencilerde, dizlerinin ve dirseklerinin üzerinde sürünerek çalışan madencilerde bursit sık görülür. bazen hamalların ensesinde, omurga kemiği üzerinde; sırık hamallarının enselerinde ve omuzlarında; sabahtan akşama kadar tezgah başında oturan dokuma işçilerinin kalçalarında; diz çökerek çalışan bahçıvanların dizlerinde bursit olabilir. bununla birlikte, sürtünme tam bir açıklama getirmekten uzaktır. çünkü bazı insanlarda bursit, öteki insanlara oranla çok daha çabuk oluşmaktadır.
daha ender görülen durumlarda bursit, ya bursadaki ya da eklemlerdeki bakteriyel iltihaplanmayla ortaya çıkar. geçmişte verem, bursitin çok bilinen bir nedeniydi. bazı romatoit artrit durumlarında, bir eklemin çevresindeki bursa şişmekte; ender görülen durumlarda ise bursada guta bağlı şişme görülmektedir. genellikle yaşlılarda görülen dirsek bursitinin nedeni bilinmemektedir; bununla birlikte çok hızlı bir seyri vardır: dirsekte, birkaç saat içinde yumurta büyüklüğünde bir şişlik oluşuverir.
tedavi
akut bursitin tedavisi, bursanın iltihaplı olabileceği ya da daha ender görülen nedenlerle ortaya çıkmış olabileceği hesaba katılarak, hekim eliyle yapılmalıdır. neden belli değilse ya da bursit sürtünme ya da aşırı kullanma dolayısıyla ortaya çıkmışsa, hastalıktan etkilenmiş olan eklemin (ya da bölgenin) dinlendirilmesiyle iyileşme sağlanır. ağrı varsa tedaviye ağrı kesiciler eklenir. kesedeki şişkinliği azaltmak için, romatizma tedavisinde kullanılan ilaçlardan yararlanılabilir. bakteriyel bir enfeksiyon varsa antibiyotikler kullanılmalıdır. iltihabı geriletmek için soğuk kompresler yapılabilir. ancak buz torbası kullanırken, etkilenmiş bölgeyi yakacak kadar soğuk olmamasına dikkat edilmelidir. buz torbasını kaldırdıktan sonra şişkinliği azalmış olan bölge yarım saat, esnek bantla sarılmalıdır. eğer bu yöntemle şiş hafifletilirse, her dört saatte bir uygulama yinelenmelidir.
bu basit tedavilerle iki - üç günde düzelmeyen bursitlerde, hekime başvurmak gerekir. doktor yerel etkili bir ağrı kesici sürdüğü deriden iğneyle bursanın içine girerek, kese içindeki fazla sıvıyı alır. bu işlem, hem hastayı rahatlatır, hem de alınan sıvının biyokimya ve mikrobiyoloji laboratuvarlarında incelenmesine (sıvıda bakteri olup olmadığını anlamak için) olanak sağlar. doktor, keseye kortizonlu ilaç da enjekte edebilir; birçok vakada kortizon tedavisi olumlu sonuçlar verir. bu tedavi yöntemi bursit iyileşene kadar yinelenmelidir. bursit, tedaviye karşın iyileşmiyorsa, küçük bir ameliyatla, kesenin iç yüzündeki, sıvı salgılayan hücrelerin bulunduğu tabaka çıkarılır. bu küçük ameliyat birçok hastada tam iyileşme sağlar. ancak yine de, çok ender olmakla birlikte ameliyattan birkaç hafta sonra, aynı yerde, yeniden bursit oluştuğu görülebilmektedir.
akut bursitteki ağrı ve hareket güçlüğünün, tedaviyle en geç on günde geçmesi gerekir. kese bakteriyel bir iltihaplanma sonucu oluşmuşsa, yineleme olasılığı çok enderdir. kronik bursitte, basınç ve sürtünme devam ederse hastalık yineler; dolayısıyla bursit tedavisinde ilaç kadar önemli olan, günlük yaşamdaki önlemlerdir. diz bursitini önlemek için yumuşak diz sargıları kullanmalı; kalça bursitini engellemek için yastığa ve yumuşak yerlere oturulmalı; dirsek bursitine karşı dirseği sert yerlere dayamamalıdır. bu basit önlemler bursit tedavisinde çok etkilidir. ayak bileği bursitinde de (aşil bursiti) ayağı uzun süre dikkatli kullanmak gerekir.
tıpta "hipoglisemi" olarak adlandırılan kan şekerinin düşmesi, çeşitli düzeylerde bilinç bozukluklarına, hatta bilinç yitimine yol açabilir. ama daha çok şeker hastalarında görülen bu durum, bütünüyle denetim altına alınabilir. aldığımız besinlerdeki karbonhidrat, bedende, bize enerji veren "yakıt" olan glikoza (şeker) dönüşür, fazlası da karaciğerde glikojen olarak depolanır. bu süreç hormonlar tarafından kontrol edilir. pankreastan salgılanan insülin, glikojen oluşumunu hızlandırır ve aşırı miktarda glikoz oluşmasını önler. glükagon ve böbreküstü bezi hormonları glikoz düzeyini yükseltir. kan şekerinin düşmesi, kandaki glikoz düzeyinin normalin altına düşmesidir.
nedenleri
şeker hastalarında (insülin yetersizliği nedeniyle kanlarında yüksek miktarda şeker bulunanlar) kan şekerinin düşmesine sık rastlanılır. fazla insülin alma ya da düzensiz yemek yüzünden şeker ve insülin alımındaki dengeyi koruyamama sonucu kan şeker düzeyleri düşebilmektedir. ender görülen bir hastalık olan addison hastalığında da böbreküstü bezlerinin yeterli kortizol salgılayamayışı nedeniyle kan şekeri düşebilir. hipofiz bezinin az çalışması, kan şekerini düşüren bir başka durumdur.
çocuklarda enzim eksikliği (enzimler bedendeki katalizörlerdir) ile früktoza ve galaktoza (süt, bal ve meyvede bulunan şeker) karşı duyarlılık durumlarında da kan şekeri düşer. bazen de insülin salgılayan hücrelerin bulunduğu pankreastaki tümörler insülin salgısını artırır. son olarak boş mideye içki içmek kan şekerinde düşmeye neden olabilir.
belirtiler
beynin çalışması kandaki glikoza bağlı olduğundan, kan şekeri düşmesi beyni de etkiler. genel bir fenalık, sıkıntı ve panik duygusu oluşur. konuşma güçleşebilir, davranışlar mantıksız ve garip hale gelebilir. yürüme bozulur; terleme ve çarpıntı görülür. kan şekeri düzeyi yeniden artmazsa, hasta sonunda bilincini yitirir. bu daha çok şeker hastalarında görülen bir durumdur.
tedavi
şeker hastaları, söz konusu belirtiler görüldüğünde, hemen ağızdan şeker almalıdırlar. belirtilerin farkına varmayı öğrenmeleri ve beslenmelerini insülin alımlarına göre düzenlemeleri gerekir.
nedenleri
şeker hastalarında (insülin yetersizliği nedeniyle kanlarında yüksek miktarda şeker bulunanlar) kan şekerinin düşmesine sık rastlanılır. fazla insülin alma ya da düzensiz yemek yüzünden şeker ve insülin alımındaki dengeyi koruyamama sonucu kan şeker düzeyleri düşebilmektedir. ender görülen bir hastalık olan addison hastalığında da böbreküstü bezlerinin yeterli kortizol salgılayamayışı nedeniyle kan şekeri düşebilir. hipofiz bezinin az çalışması, kan şekerini düşüren bir başka durumdur.
çocuklarda enzim eksikliği (enzimler bedendeki katalizörlerdir) ile früktoza ve galaktoza (süt, bal ve meyvede bulunan şeker) karşı duyarlılık durumlarında da kan şekeri düşer. bazen de insülin salgılayan hücrelerin bulunduğu pankreastaki tümörler insülin salgısını artırır. son olarak boş mideye içki içmek kan şekerinde düşmeye neden olabilir.
belirtiler
beynin çalışması kandaki glikoza bağlı olduğundan, kan şekeri düşmesi beyni de etkiler. genel bir fenalık, sıkıntı ve panik duygusu oluşur. konuşma güçleşebilir, davranışlar mantıksız ve garip hale gelebilir. yürüme bozulur; terleme ve çarpıntı görülür. kan şekeri düzeyi yeniden artmazsa, hasta sonunda bilincini yitirir. bu daha çok şeker hastalarında görülen bir durumdur.
tedavi
şeker hastaları, söz konusu belirtiler görüldüğünde, hemen ağızdan şeker almalıdırlar. belirtilerin farkına varmayı öğrenmeleri ve beslenmelerini insülin alımlarına göre düzenlemeleri gerekir.
karaciğer iltihabı, yani hepatit, ciddi bir hastalıktır ama hastaların durumları çeşitli testlerle yakından izlenebilir ve çoğu, doktor önerilerine uyma koşuluyla tam anlamıyla iyileşir. karaciğer iltihabı ya da hepatit (aslında belirti adı olmasına karşılık, halk arasında sarılık da denir) oldukça bulaşıcı olan bir virüs hastalığıdır. virüs kan, dışkı ve tükürükle yayılır. her yaştaki insanı etkileyen bir hastalık olmasına karşılık, gençlerde ve virüs bulaşmış maddelerle uğraşmayı gerektiren mesleklerde çalışanlar arasında daha sık görülür.
nedenleri
hastalığa eden olan başka iki virüs vardır. hepatit a (eskiden bulaşıcı hepatit ya da sarılık denirdi) ve hepatit b virüsüyle oluşan hepatite "serum hepatiti" de denir. hepatit a genellikle su ve besinlerle bulaşır, ama kanla geçtiği de olur. hastalık, ylanızca kuluçka dönemi sırasında bulaşıcıdır, taşıyıcılar hastalığı bulaştırmazlar. kalabalık ve sağlık kurallarına uygun olmayan yerlerde zaman zaman salgınlar görülür. temizlik koşulları yetersizse, okullarda ve başka kurumlarda da salgınlar olabilir.
hepatit bnin uzun bir kuluçka dönemi vardır. hepatit a ile aynı yollardan bulaşabilmesine karşılık, daha çok kanla geçer. hastanelerde alınan sıkı önlemlere karşın kan ve plazma aktarımı sonucunda ve derilatına yapılan iğnelerle bulaşır. mikroplu dövme iğneleriyle ve tıraş bıçaklarıyla bulaşmalar da bilinmektedir. eroin bağımlılarının yüzde 40ı b virüsü taşıyıcısıdır.
virüs, plasentadan anne karnındaki dölüte de geçebilir. erkek eşcinsellerin çoğunun taşıyıcı olduğu anlaşıldığından hepatit b virüsünün cinsel ilişkiyle de bulaştığı sanılmaktadır. hastalığa yakalanma tehlikesine özellikle açık olan bir grup da hastane personelidir. özellikle ameliyathanelerde ve böbrek diyaliz biriminde çalışanlar risk altındadır ama virüs, dişçiler için de sorun yaratır.
belirtiler
a ya da b virüsüyle olan hastalıkların çoğu hafif, hatta bazen farkına varılmadan geçer. ancak iki virüs de kanda, kan tahlilleriyle anlaşılan kimyasal "kanıtlar" bırakırlar. hastalık safra akışını önleyecek kadar şiddetliyse, sarılık ortaya çıkar, yani eri ve gözakı sararır. sarılığın nedeni, karaciğer tarafından yapılan safra boyasının bağırsakla atılacağına kan dolaşımına karışmasıdır.
hepatit aya bağlı karaciğer iltihabında sarılık oldukça çabuk ortaya çıkar ama neden hepatit b ise daha yavaş oluşur. çoğunlukla hastalar, önce kendilerini kötü hissederler; halsizlik, bulantı ve sigaraya isteksizlik görülür. karnan üst kısmının sağ yanında ağrı olur. eklemlerde romatizma benzeri ağrı ve döküntü olabilir. sarılığın en belirgin olduğu dönemde hastalar sık sık kusarlar ve kendilerini çok halsiz hissederler. sarılık genellikle 15 günden fazla sürmez, iyileşme ise yaklaşık altı hafta içinde olur.
bazı durumlarda hastalık geçmez ve kronik karaciğer iltihabına dönüşüp sirozla (karaciğer hücreleri tahrip olur ve yerlerini bağ dokusu alarak karaciğeri yavaş yavaş etkisiz hale getirir) sonuçlanabilir. tipik belirtileri bulunduğunda karaciğer iltihabı tanısı zor değildir ama çeşitli kan tahlilleriyle tanının kesinleştirilmesi gerekir.
tanı için yapılan tahlillerden biri, kanın pıhtılaşma süresinin ölçülmesidir. kanın pıhtılaşması için gerekli olan k vitamini karaciğerde yapılır ve ciddi karaciğer hastalığı olan insanların kanı gerektiği gibi pıhtılaşmaz. tanıda kuşkuya düşülürse, karaciğer biyopsisi yapılır. karaciğerden lokal anestezi altında küçük bir parça alınıp incelenir.
hastalığa neden olan virüsün a mı, yoksa b virüsü mü olduğundan kanıtlanması daha zordur. üstelik son zamanlarda ne a ne de b tipi virüse bağlı olan bir karaciğer iltihabı daha ortaya çıkarılmış ve "c virüsü" adı verilmiştir.
tedavi
sirozun en sık rastlanan nedeni son yıllarda alkolizme bağlı karaciğer hastalıklarındaki artıştan önce virüsle oluşan karaciğer iltihabıydı. kanında virüs taşıyan hastalar enfeksiyon kaynağı olurlar ve herhangi bir nedenle hastaneye yattıklarında çeşitli sorunlara yol açarlar. ama karaciğer iltihabı geçirenlerin hepsi taşıyıcı değildir; henüz bilinmeyen nedenlerden ötürü bazı hastalar tam olarak iyileşirler.
genel durumu kötü olanlar, anne adayları, şeker hastaları ve yaşlılar dışında, karaciğer iltihabı geçirenlerin hastaneye yatması gerekmez. karaciğer iltihabı sırasında ve iyileşirken, karaciğer hücreleri her tür ilaca duyarlıdır ve bu sırada ilaç kullanmaktan kaçınmak gerekir. evde ya da hastanede tedavi sırasında, bulaşma olasılığını azaltmak için ayrı yemek kapları kullanılmalı ve kişisel temizliğe daha fazla özen gösterilmelidir. mutlak yatak istirahatinin önemi tartışmalıdır. bazı doktorlar, hastanın, sarılık olduğu süre boyunca dinlenmesiyle, sonradan ortaya çıkabilecek kötü sonuçların (siroz ve kronik karaciğer iltihabı gibi) önüne geçilebileceği kanısındadırlar.
besin konusunda kesin bir kısıtlama yoktur ama hastanın düzenli beslenmesine dikkat edilmelidir. ancak besinlerin iştah açıcı olmasına çalışılmalı ve alkol kesinlikle bırakılmalıdır. hastalığa yakalanma tehlikesiyle karşı karşıya olanlara ve salgın durumunda, korunmak için gammaglobülin iğneleri yaptırılabilir. bu iğneler özellikle hepatit aya karşı etkilidir; hepatit b için aynı derecede koruyucu değildir. karaciğer iltihaplarının çoğu hafif geçer, evde bakılabilir ve tümüyle iyileşir. karaciğer iltihabı yineleyebilir ama aynı virüs nedeniyle yinelemesine az rastlanılır. taşıyıcı olanlar içinse hastalığın bir süre sonra ortaya çıkması olasıdır. karaciğer iltihabı geçirenler için en önemlisi, alkolü bırakmaktır.
nedenleri
hastalığa eden olan başka iki virüs vardır. hepatit a (eskiden bulaşıcı hepatit ya da sarılık denirdi) ve hepatit b virüsüyle oluşan hepatite "serum hepatiti" de denir. hepatit a genellikle su ve besinlerle bulaşır, ama kanla geçtiği de olur. hastalık, ylanızca kuluçka dönemi sırasında bulaşıcıdır, taşıyıcılar hastalığı bulaştırmazlar. kalabalık ve sağlık kurallarına uygun olmayan yerlerde zaman zaman salgınlar görülür. temizlik koşulları yetersizse, okullarda ve başka kurumlarda da salgınlar olabilir.
hepatit bnin uzun bir kuluçka dönemi vardır. hepatit a ile aynı yollardan bulaşabilmesine karşılık, daha çok kanla geçer. hastanelerde alınan sıkı önlemlere karşın kan ve plazma aktarımı sonucunda ve derilatına yapılan iğnelerle bulaşır. mikroplu dövme iğneleriyle ve tıraş bıçaklarıyla bulaşmalar da bilinmektedir. eroin bağımlılarının yüzde 40ı b virüsü taşıyıcısıdır.
virüs, plasentadan anne karnındaki dölüte de geçebilir. erkek eşcinsellerin çoğunun taşıyıcı olduğu anlaşıldığından hepatit b virüsünün cinsel ilişkiyle de bulaştığı sanılmaktadır. hastalığa yakalanma tehlikesine özellikle açık olan bir grup da hastane personelidir. özellikle ameliyathanelerde ve böbrek diyaliz biriminde çalışanlar risk altındadır ama virüs, dişçiler için de sorun yaratır.
belirtiler
a ya da b virüsüyle olan hastalıkların çoğu hafif, hatta bazen farkına varılmadan geçer. ancak iki virüs de kanda, kan tahlilleriyle anlaşılan kimyasal "kanıtlar" bırakırlar. hastalık safra akışını önleyecek kadar şiddetliyse, sarılık ortaya çıkar, yani eri ve gözakı sararır. sarılığın nedeni, karaciğer tarafından yapılan safra boyasının bağırsakla atılacağına kan dolaşımına karışmasıdır.
hepatit aya bağlı karaciğer iltihabında sarılık oldukça çabuk ortaya çıkar ama neden hepatit b ise daha yavaş oluşur. çoğunlukla hastalar, önce kendilerini kötü hissederler; halsizlik, bulantı ve sigaraya isteksizlik görülür. karnan üst kısmının sağ yanında ağrı olur. eklemlerde romatizma benzeri ağrı ve döküntü olabilir. sarılığın en belirgin olduğu dönemde hastalar sık sık kusarlar ve kendilerini çok halsiz hissederler. sarılık genellikle 15 günden fazla sürmez, iyileşme ise yaklaşık altı hafta içinde olur.
bazı durumlarda hastalık geçmez ve kronik karaciğer iltihabına dönüşüp sirozla (karaciğer hücreleri tahrip olur ve yerlerini bağ dokusu alarak karaciğeri yavaş yavaş etkisiz hale getirir) sonuçlanabilir. tipik belirtileri bulunduğunda karaciğer iltihabı tanısı zor değildir ama çeşitli kan tahlilleriyle tanının kesinleştirilmesi gerekir.
tanı için yapılan tahlillerden biri, kanın pıhtılaşma süresinin ölçülmesidir. kanın pıhtılaşması için gerekli olan k vitamini karaciğerde yapılır ve ciddi karaciğer hastalığı olan insanların kanı gerektiği gibi pıhtılaşmaz. tanıda kuşkuya düşülürse, karaciğer biyopsisi yapılır. karaciğerden lokal anestezi altında küçük bir parça alınıp incelenir.
hastalığa neden olan virüsün a mı, yoksa b virüsü mü olduğundan kanıtlanması daha zordur. üstelik son zamanlarda ne a ne de b tipi virüse bağlı olan bir karaciğer iltihabı daha ortaya çıkarılmış ve "c virüsü" adı verilmiştir.
tedavi
sirozun en sık rastlanan nedeni son yıllarda alkolizme bağlı karaciğer hastalıklarındaki artıştan önce virüsle oluşan karaciğer iltihabıydı. kanında virüs taşıyan hastalar enfeksiyon kaynağı olurlar ve herhangi bir nedenle hastaneye yattıklarında çeşitli sorunlara yol açarlar. ama karaciğer iltihabı geçirenlerin hepsi taşıyıcı değildir; henüz bilinmeyen nedenlerden ötürü bazı hastalar tam olarak iyileşirler.
genel durumu kötü olanlar, anne adayları, şeker hastaları ve yaşlılar dışında, karaciğer iltihabı geçirenlerin hastaneye yatması gerekmez. karaciğer iltihabı sırasında ve iyileşirken, karaciğer hücreleri her tür ilaca duyarlıdır ve bu sırada ilaç kullanmaktan kaçınmak gerekir. evde ya da hastanede tedavi sırasında, bulaşma olasılığını azaltmak için ayrı yemek kapları kullanılmalı ve kişisel temizliğe daha fazla özen gösterilmelidir. mutlak yatak istirahatinin önemi tartışmalıdır. bazı doktorlar, hastanın, sarılık olduğu süre boyunca dinlenmesiyle, sonradan ortaya çıkabilecek kötü sonuçların (siroz ve kronik karaciğer iltihabı gibi) önüne geçilebileceği kanısındadırlar.
besin konusunda kesin bir kısıtlama yoktur ama hastanın düzenli beslenmesine dikkat edilmelidir. ancak besinlerin iştah açıcı olmasına çalışılmalı ve alkol kesinlikle bırakılmalıdır. hastalığa yakalanma tehlikesiyle karşı karşıya olanlara ve salgın durumunda, korunmak için gammaglobülin iğneleri yaptırılabilir. bu iğneler özellikle hepatit aya karşı etkilidir; hepatit b için aynı derecede koruyucu değildir. karaciğer iltihaplarının çoğu hafif geçer, evde bakılabilir ve tümüyle iyileşir. karaciğer iltihabı yineleyebilir ama aynı virüs nedeniyle yinelemesine az rastlanılır. taşıyıcı olanlar içinse hastalığın bir süre sonra ortaya çıkması olasıdır. karaciğer iltihabı geçirenler için en önemlisi, alkolü bırakmaktır.
kışın ellerimizin soğuk olması hiç de olağandışı bir durum değildir ama bazı kişilerinki aşırı ölçüde soğuk, soluk ve ağrılıdır. bunlar, raynaud hastalığının belirtileridir. kadınları erkeklere oranla, daha fazla etkileyen raynaud hastalığı, genellikle ergenlik çağında ya da 20li yaşlarda başlar. raynaud hastalığına benzer belirtilerle seyreden bir durum da raynaud fenomeni diye adlandırılır. bu durum, raynaud hastalığı kadar ağır değildir ve skleroderma gibi başka hastalıklarla bir arada ve havalı matkap kullanan yol işçilerinde olduğu gibi ellerin uzun süre şiddetli titreşimle karşı karşıya kaldığı işlerde çalışanlarda görülür.
nedenleri
hastalık, parmaklardaki küçük kan damarlarındaki bir bozukluğun sonucudur. damarların soğukta büzülmesi normaldir, ama bu astalıkta damarlar soğuk karşısında daha fazla büzülme eğilimi gösterirler. hastalığın nedeni ve fenomenin öteki hastalıklarla birlikte görülmesi durumunda nelerin oluştuğu bilinmemektedir. ancak, titreşime bağlı olarak oluştuğunda, parmaklardaki kan damarlarının büzülmesini denetleyen sinirlerin zedelendiği sanılmaktadır.
belirtiler
genellikle el, bazen de ayak parmakları etkilenir. raynaud hastalığında iki el de eşit biçimde etkilenir ve belirtiler yalnız bir yanda, bir elin bir - iki parmağında olursa ya da 50 yaşından sonra görülürse başka bir hastalıkla ilişkisi olduğu anlamına gelebilir. nöbet soğuk havaya çıkınca ya da eller soğuk suya sokulduğunda başlar. önce parmaklar soluklaşıp beyazlaşır ve ağrımaya başlar. sonra, mavi - mor, ardından da kırmızımsı bir renk alıp düzelir.
tedavi
en önemlisi, soğuktan uzak durmaktır; nöbetler ancak elleri sıcak tutarak önlenebilir. tersi, sempatektomi ameliyatından başka çarenin kalmayacağı duruma yol açabilir. bu ameliyatla kan damarlarına büzülme emrini veren sinir bağlantısı kesilir. titreşimin neden olduğu raynaud fenomeni ise ancak işi bırakmakla düzelir. raynaud hastalığı tehlikeli olmaktan çok rahatsız edicidir ve parmakların sıcak tutulmasıyla şikayetler en düşük düzeyde tutulabilir.
nedenleri
hastalık, parmaklardaki küçük kan damarlarındaki bir bozukluğun sonucudur. damarların soğukta büzülmesi normaldir, ama bu astalıkta damarlar soğuk karşısında daha fazla büzülme eğilimi gösterirler. hastalığın nedeni ve fenomenin öteki hastalıklarla birlikte görülmesi durumunda nelerin oluştuğu bilinmemektedir. ancak, titreşime bağlı olarak oluştuğunda, parmaklardaki kan damarlarının büzülmesini denetleyen sinirlerin zedelendiği sanılmaktadır.
belirtiler
genellikle el, bazen de ayak parmakları etkilenir. raynaud hastalığında iki el de eşit biçimde etkilenir ve belirtiler yalnız bir yanda, bir elin bir - iki parmağında olursa ya da 50 yaşından sonra görülürse başka bir hastalıkla ilişkisi olduğu anlamına gelebilir. nöbet soğuk havaya çıkınca ya da eller soğuk suya sokulduğunda başlar. önce parmaklar soluklaşıp beyazlaşır ve ağrımaya başlar. sonra, mavi - mor, ardından da kırmızımsı bir renk alıp düzelir.
tedavi
en önemlisi, soğuktan uzak durmaktır; nöbetler ancak elleri sıcak tutarak önlenebilir. tersi, sempatektomi ameliyatından başka çarenin kalmayacağı duruma yol açabilir. bu ameliyatla kan damarlarına büzülme emrini veren sinir bağlantısı kesilir. titreşimin neden olduğu raynaud fenomeni ise ancak işi bırakmakla düzelir. raynaud hastalığı tehlikeli olmaktan çok rahatsız edicidir ve parmakların sıcak tutulmasıyla şikayetler en düşük düzeyde tutulabilir.
polisitemi, kandaki alyuvar sayısının artması halidir. yaşamın ilerki yıllarında sorun yaratabilir ama tedaviyle hastalar yıllarca belirti oluşmadan yaşamlarını sürdürebilmektedirler. kanımızda bulunan alyuvarların görevi, akciğerlerden dokulara oksijen taşımaktır. beden oksijenini bu yoldan sağlar. ancak, bazen kemik iliği, çeşitli nedenlerle aşırı alyuvar üretmeye başlar. sonuçta kan kalınlaşıp yoğunlaşır ve damarlarda kolay dolaşamayacak hale gelir. asıl artanın alyuvarlar olmasına karşılık, trombositlerin ve akyuvarların sayılarında da artma görülebilir.
nedenleri
doktorların en fazla karşılaştığı polisitemi tipi, polisitemi vera rubradır. 40 yaşının üstündekilerde olan bu hastalıkta, bilinmeyen bir nedenle kemik iliği aşırı alyuvar üretmeye başlar. polisitemi, beden dokularının oksijen azlığı çekmesinden de oluşabilir. gerekli oksijenin sağlanması için oksijen taşıyıcı alyuvarlar artma gösterir, yani kemik iliği fazla üretime geçer. kandaki oksijen yoğunluğu bazı hastalıklarda, sözgelimi kalp ve akciğer hastalıklarında düşer ve özellikle kalp hastalığıyla doğan çocuklarda polisitemi özel bir sorun oluşturur.
son yıllarda aşırı sigara içmenin de alyuvarların artmasına ve polisitemiden kolaylıkla ayırt edilemeyen benzer bir duruma yol açtığı anlaşılmıştır. sigara içenlerin kanlarında aşırı siyanit ve karbonmonoksit bulunduğu görülmektedir. alyuvarların üretimi için gerekli uyarı böbrekle ilgili bir hormon olan eritropotin tarafından verilir. rahim, beyincik ve böbrek tümörleri, aşırı eritrepostin dolayısıyla da aşırı alyuvar üretimine neden olabilirler.
belirtiler
gerçekten belirti oluşturan kan hastalığı polisitemi vera rubrada (gerçek polisitemi). polisitemi başka bir hastalığın sonucu olduğunda, belirtiler asıl sorundan (kalp hastalığı gibi) kaynaklanır. polisitemi vera rubranın belirtileri dikkat çekecek kadar şiddetli ya da özgün olmayabilir. birçok kişi dışkısının gittikçe kırmızılaştığını fark edebilir. ayrıca, bütün organlar gibi deri de fazla kan içerir. hastalar halsizlik hisseder ve bayılacak gibi olurlar. gut hastalığına eğilim olur. baş ağrısı, sersemli ve bulanık görme oluşabili. bu sorunlar kanın alışkanlığının azaalmasından kaynaklanır. sindirim zorluğu ve mide - bağırsak mukozasının kanla dolu olması nedeniyle ülser görülebilir.
tedavi
kanın akışkanlığı azaldığı ve kalınlaştığı için, kan kolay pıhtılaşarak inme gibi sorunlara neden olabilir. öte yandan bazen pıhtılaşma mekanizması iyi işlemez ve kanama eğilimi artar. bu tehlikeler, ikincil polisitemiden çok gerçek polisitemide, yani polisitemi vera rubrada görülür. uzun yıllar hasta olan birinde kansızlık olabilir. en iyisi altta yatan nedeni tedavi etmektir. sözgelimi, kalp hastası bir çocuğun kalbindeki sorunun düzeltilmesi ya da neden tümörse, tümörün çıkarılması polisitemiyi de iyileştirir.
akciğer hastalarında kandaki oksijenin arttırılması olanaklı değildir, bu yüzden en iyisi, belirli aralıklarla hastadan kan almaktır. yeni alyuvarların oluşumu önlenmelidir. bu, ilaçlarla ya da kemik iliğini etkileyen küçük dozda radyoaktif fosforla sağlanır. durumu denetim altında tutmak için hastadan kan da alınabilir
nedenleri
doktorların en fazla karşılaştığı polisitemi tipi, polisitemi vera rubradır. 40 yaşının üstündekilerde olan bu hastalıkta, bilinmeyen bir nedenle kemik iliği aşırı alyuvar üretmeye başlar. polisitemi, beden dokularının oksijen azlığı çekmesinden de oluşabilir. gerekli oksijenin sağlanması için oksijen taşıyıcı alyuvarlar artma gösterir, yani kemik iliği fazla üretime geçer. kandaki oksijen yoğunluğu bazı hastalıklarda, sözgelimi kalp ve akciğer hastalıklarında düşer ve özellikle kalp hastalığıyla doğan çocuklarda polisitemi özel bir sorun oluşturur.
son yıllarda aşırı sigara içmenin de alyuvarların artmasına ve polisitemiden kolaylıkla ayırt edilemeyen benzer bir duruma yol açtığı anlaşılmıştır. sigara içenlerin kanlarında aşırı siyanit ve karbonmonoksit bulunduğu görülmektedir. alyuvarların üretimi için gerekli uyarı böbrekle ilgili bir hormon olan eritropotin tarafından verilir. rahim, beyincik ve böbrek tümörleri, aşırı eritrepostin dolayısıyla da aşırı alyuvar üretimine neden olabilirler.
belirtiler
gerçekten belirti oluşturan kan hastalığı polisitemi vera rubrada (gerçek polisitemi). polisitemi başka bir hastalığın sonucu olduğunda, belirtiler asıl sorundan (kalp hastalığı gibi) kaynaklanır. polisitemi vera rubranın belirtileri dikkat çekecek kadar şiddetli ya da özgün olmayabilir. birçok kişi dışkısının gittikçe kırmızılaştığını fark edebilir. ayrıca, bütün organlar gibi deri de fazla kan içerir. hastalar halsizlik hisseder ve bayılacak gibi olurlar. gut hastalığına eğilim olur. baş ağrısı, sersemli ve bulanık görme oluşabili. bu sorunlar kanın alışkanlığının azaalmasından kaynaklanır. sindirim zorluğu ve mide - bağırsak mukozasının kanla dolu olması nedeniyle ülser görülebilir.
tedavi
kanın akışkanlığı azaldığı ve kalınlaştığı için, kan kolay pıhtılaşarak inme gibi sorunlara neden olabilir. öte yandan bazen pıhtılaşma mekanizması iyi işlemez ve kanama eğilimi artar. bu tehlikeler, ikincil polisitemiden çok gerçek polisitemide, yani polisitemi vera rubrada görülür. uzun yıllar hasta olan birinde kansızlık olabilir. en iyisi altta yatan nedeni tedavi etmektir. sözgelimi, kalp hastası bir çocuğun kalbindeki sorunun düzeltilmesi ya da neden tümörse, tümörün çıkarılması polisitemiyi de iyileştirir.
akciğer hastalarında kandaki oksijenin arttırılması olanaklı değildir, bu yüzden en iyisi, belirli aralıklarla hastadan kan almaktır. yeni alyuvarların oluşumu önlenmelidir. bu, ilaçlarla ya da kemik iliğini etkileyen küçük dozda radyoaktif fosforla sağlanır. durumu denetim altında tutmak için hastadan kan da alınabilir
bir kansızlık türü olan pernisiyöz anemi, eskiden, nedeni bilinmeyen, ölümcül bir hastalıktı. günümüzdeyse, yaşam boyu b12 vitamini enjeksiyonlarıyla kontrol altında tutulabilmektedir. pernisiyöz anemi, mide mukozasını etkileyerek hem ağır bir kansızlığa hem de sinir sistemi bozukluklarına neden olan bir hastalıktır.
nedenleri
pernisiyöz anemi, bedenin kendi bağışıklık (savunma) sisteminin, mide mukozasını oluşturan hücrelere karşı antikor yapması nedeniyle ortaya çıkar. sonuçta, "intrinsik faktör" adlı madde (b12 vitamininin emilimi için gerekli madde) yapılamaz ve bu nedenle b12 vitamini yetersizliği oluşur. kemik iliğinin yeterli sayıda alyuvar hücresi yapabilmesi için b12 vitamini ve folik asit gereklidir. yetersizlik varsa alyuvar sayısı azalır ve geri kalanlar normalden daha büyük ve biçim bakımından düzensiz olurlar. b12 vitamini eksikliği akyuvarların (enfeksiyonla savaşan hücrelerin) sayısında bir azalmaya da neden olur. pernisiyöz anemi teriminin aslında yalnızca mide çeperine karşı antikorların yapıldığı hastalık için kullanılmasına karşılık, bedende b12 vitamini ve folik asit eksikliğine yol açacak başka nedenler de vardır. insan bedeni 3 mg kadar (çok az bir miktar) b vitamini içerir ve günlük ortalama gereksinim buun ancak binde biri kadardır. b12 vitamini yalnızca hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur; bu nedenle hayvansal besinlerin hiçbirini yemeyen vejetaryenlerde vitamin eksikliği olabilir. bunun dışında, beslenme biçimine bağlı yetersizlik oluşması seyrektir.
mideleri ameliyatla çıkarılmış insanlarda da b12 vitamini yetersizliği oluşabilir; bu, intrinsik faktörde bir azalmaya bağlıdır. bağırsak hastalıkları da, özellikle ileum (incebağırsakların, b12 vitamininin emildiği bölümü) etkilendiğinde, pernisiyöz anemiye yol açabilir. bunun en yaygın nedeni, bağırsaklardaki, "crohn hastalığı" denen, iltihaplı bir hastalıktır. folik asit yetersizliği, beslenme rejiminde taze sebzelerin eksikliğine bağlı olabilir. bağırsak hastalıkları b12 vitamini yetersizliğinden çok, folik asit yetersizliğine neden olurlar. hamile kadınlarda da folik asit eksikliği olabilir, onun için anne adaylarına ek olarak vitamin verilir.
belirtiler
belirtiler arasında solgunluk, uyuklama, yorgunluk ve soluk darlığı vardır. burun kanamaları ve çok ağır vakalarda kalp yetersizliği de olabilir. hastalarda kansızlık belirtileri kadar başka belirtiler de görülür; saçlarda ağarma ve deride sarılık, bunların başlıcalarıdır. pernisiyöz anemi çok uzun bir süre içinde oluşur, hemoglobin (alyuvarların içindeki oksijen taşıyıcı kırmızı pigment) düzeyi çok yavaş düştüğünden beden, oluşacak etkilere uyum gösterir. hastalığın açığa çıkması için hemoglobin düzeyinin aşırı derecede düşmesi gerekir. tedavi edilmezse, bütün kansızlık türleri ölüme yol açabilir. ama hastalık kolayca tanındığı ve kan aktarımı yapılarak hemen tedavi edilebildiği için, ölüme rastlanılmaz.
pernisiyöz anemide mideye karşı antikor oluşur ve midenin asit üretimi azalır. bu pek belirti vemez ama mide kanseri riski biraz artar. pernisiyöz aneminin belki de en ciddi komplikasyonu, sinir sistemi üzerindeki etkisidir. b12 vitamini eksikliği omurilikte sorunlara yol açar, bacak sinirlerinin bağlı olduğu omurilik bölümlerinin bozulmasına neden olur. bunun sonucu olarak bacaklarda karıncalanma hissedilir ve onu uyuşma, zayıflık ve denge bozukluğu izler. daha ileri evrelerde kollar da etkilenir.
tedavi
pernisiyöz anemide eksik olan b12 vitamini, enjeksiyon halinde, düzenli olarak (ya her ay ya da üç ayda bir) verilmelidir.
nedenleri
pernisiyöz anemi, bedenin kendi bağışıklık (savunma) sisteminin, mide mukozasını oluşturan hücrelere karşı antikor yapması nedeniyle ortaya çıkar. sonuçta, "intrinsik faktör" adlı madde (b12 vitamininin emilimi için gerekli madde) yapılamaz ve bu nedenle b12 vitamini yetersizliği oluşur. kemik iliğinin yeterli sayıda alyuvar hücresi yapabilmesi için b12 vitamini ve folik asit gereklidir. yetersizlik varsa alyuvar sayısı azalır ve geri kalanlar normalden daha büyük ve biçim bakımından düzensiz olurlar. b12 vitamini eksikliği akyuvarların (enfeksiyonla savaşan hücrelerin) sayısında bir azalmaya da neden olur. pernisiyöz anemi teriminin aslında yalnızca mide çeperine karşı antikorların yapıldığı hastalık için kullanılmasına karşılık, bedende b12 vitamini ve folik asit eksikliğine yol açacak başka nedenler de vardır. insan bedeni 3 mg kadar (çok az bir miktar) b vitamini içerir ve günlük ortalama gereksinim buun ancak binde biri kadardır. b12 vitamini yalnızca hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur; bu nedenle hayvansal besinlerin hiçbirini yemeyen vejetaryenlerde vitamin eksikliği olabilir. bunun dışında, beslenme biçimine bağlı yetersizlik oluşması seyrektir.
mideleri ameliyatla çıkarılmış insanlarda da b12 vitamini yetersizliği oluşabilir; bu, intrinsik faktörde bir azalmaya bağlıdır. bağırsak hastalıkları da, özellikle ileum (incebağırsakların, b12 vitamininin emildiği bölümü) etkilendiğinde, pernisiyöz anemiye yol açabilir. bunun en yaygın nedeni, bağırsaklardaki, "crohn hastalığı" denen, iltihaplı bir hastalıktır. folik asit yetersizliği, beslenme rejiminde taze sebzelerin eksikliğine bağlı olabilir. bağırsak hastalıkları b12 vitamini yetersizliğinden çok, folik asit yetersizliğine neden olurlar. hamile kadınlarda da folik asit eksikliği olabilir, onun için anne adaylarına ek olarak vitamin verilir.
belirtiler
belirtiler arasında solgunluk, uyuklama, yorgunluk ve soluk darlığı vardır. burun kanamaları ve çok ağır vakalarda kalp yetersizliği de olabilir. hastalarda kansızlık belirtileri kadar başka belirtiler de görülür; saçlarda ağarma ve deride sarılık, bunların başlıcalarıdır. pernisiyöz anemi çok uzun bir süre içinde oluşur, hemoglobin (alyuvarların içindeki oksijen taşıyıcı kırmızı pigment) düzeyi çok yavaş düştüğünden beden, oluşacak etkilere uyum gösterir. hastalığın açığa çıkması için hemoglobin düzeyinin aşırı derecede düşmesi gerekir. tedavi edilmezse, bütün kansızlık türleri ölüme yol açabilir. ama hastalık kolayca tanındığı ve kan aktarımı yapılarak hemen tedavi edilebildiği için, ölüme rastlanılmaz.
pernisiyöz anemide mideye karşı antikor oluşur ve midenin asit üretimi azalır. bu pek belirti vemez ama mide kanseri riski biraz artar. pernisiyöz aneminin belki de en ciddi komplikasyonu, sinir sistemi üzerindeki etkisidir. b12 vitamini eksikliği omurilikte sorunlara yol açar, bacak sinirlerinin bağlı olduğu omurilik bölümlerinin bozulmasına neden olur. bunun sonucu olarak bacaklarda karıncalanma hissedilir ve onu uyuşma, zayıflık ve denge bozukluğu izler. daha ileri evrelerde kollar da etkilenir.
tedavi
pernisiyöz anemide eksik olan b12 vitamini, enjeksiyon halinde, düzenli olarak (ya her ay ya da üç ayda bir) verilmelidir.
mitral kapak darlığı ya da tıptaki adıyla mitral stenozu olan kişilerin çoğu için bir tehlike söz konusu değlidir ama şiddetli vakalarda kalp ameliyatı gerekli olabilir. mitral kapak, kalbin sol karıncığı ile sol kulakçığı arasında bulunur. görevi, akciğerlerden kalbe gelen temiz kanın yeniden akciğerlere kaçmasını önlemektir.
mitral kapak darlığı, kapağın akut eklem romatizması nedeniyle hasar görmesi sonucu oluşur. kapak kalınlaşıp sertleşir ve işlev göremez, kan geriye kaçar. hafif vakalarda ilaç tedavisi yeterlidir. ancak şiddetli vakalarda açık kalp ameliyatı gerekli olur.
nedenleri
vakaların çoğu akut eklem romatizmasının komplikasyonu olarak kalp kapağının hasar görmesiyle oluşur. akut eklem romatizması, lancefield a grubu streptokoklar tarafından oluşturulan boğaz iltihabından sonra oluşur ama boğaz enfeksiyonu hemen penisilinle tedavi edilirse akut eklem romatizmasına yol açamaz. bu nedenle, penisilinle bulunuşundan sonra mitral kapak darlığı vakalarında azalma olmuştur.
ancak enfeksiyon tedavi edilmezse hastaların bazılarında akut eklem romatizması oluşur ve komplikasyon olarak beyin dokularında iltihap (kore denen ve kişinin denetimsiz, sarsak hareketler yapmasına neden olan hastalık) ve kalbin duvarlarında iltihap (kardit) ortaya çıkar. iltihap sırasında hastanın çarpıntısı olur ve kalp atışları hızlanır, ayrıca iltihap geçtikçe azalan bir üfürüm sesi duyulur. iltihap kalp apakçıklarında hasar ile daralma yapar ve kapak tam olarak çalışamaz. kapağın kenarları, karıncık duvarına birleştikleri yerde birbirlerine yapışır. bu da karıncığın kanla dolması sırasında tam açılmasını, yani işlev görmesini önler.
belirtiler
mitral kapak darlığının en açık belirtisi soluk darlığı ya da soluk kesilmesidir. aşırı egzersiz sonucu olabildiği gibi ağır vakalarda dinlenme sırasında bile olabilir. soluk kesilmesinin nedeni, kapakçığın işlev yapamaması ve akciğerden gelen kanın geriye kaçması nedeniyle akciğerde basınç artışıdır. ani hareket sırasında bu etki çok belirginleşir, çünkü kalp atışı ve kan akımı artar.
hastaların çoğunda, akciğer toplardamarları, artan basınca uyarlanıp kalınlaşır ama bazılarında damarlar patlar ve akciğer keseciklerine kan yayılır (bu kesecikler oksijenin kana geçtiği yerlerdir). hasta parlak ve temiz kan tükürür. şiddetli egzersiz sırasında, gebelik ve çocukluk çağnıda (kan dolaımına fazladan yük bindiği dönemlerde) bu sistem bütünüyle bozulabilir ve neredeyse bütün akciğer kesecikleri sıvıyla dolar. bu acil tedavi gerektiren durum, "pulmoner ödem" ya da "akciğer ödemi" diye adlandırılır. hasta öksürükle çok miktarda köpüklü balgam çıkarır ve balgamda pas rengi kan bulunur. bu, tipik kalp yetmezliği belirtisidir.
üçüncü etki, "atrial fibrilasyon" olarak adlandırılan,kalp atışlarının düzensizleşmesi ve aynı zamanda hızlanması durumudur (bir tür titreşme). hasta hızla kötüleşir, en basit işleri bile soluğu kesildiği için yapamayacak hale gelir. son olarak, mitral kapak darlığı garip, kendine özgü bir üfürüm sesi oluşturur. bu, kalp atışları arasında kanın mitral kapaktan geçerken çıkardığı sestir. en büyük tehlike akciğerde kan basıncının yükselmesi ve akciğer keseciklerine kan sızmasıdır. bu, çok ani olarak oluşabilir ve hemen tedavi edilmezse öldürücüdür.
tedavi
belirtilerin şiddetlenmesi ve yaşamı tehdit etmesi durumunda açık kalp ameliyatıyla zarar gören kapak değiştirilir. ameliyat kararı, belirtilerin şiddetine ve özel bir röntgen yöntemi olan kalp kateterizasyonu (kalp boşluklarındaki kan basıncının damarlardan uzatılan bir tüple incelenmesi) sonuçlarına göre verilir.
kan basıncındaki yükselmeye dayanamayan ve akciğer ödemi olan hastalara acil ameliyat gereklidir ama bu kişilerin ameliyatı daha basittir: kalp açıldıktan sonra cerrah parmağıyla kapakçığı genişletir. öteki vakalarda, zarar görmüş olan kapak, yapay bir kapakla değiştirilir. yapay kapak tel bir kafes içindeki bir toptan oluşur. kalp kasıldığı zaman top mitral kapağa yaslanarak, kanın sağ kulakçığa kaçmasını önler. kalp atışlarındaki düzensizlik "digital" adlı ilaçla tedavi edilir. öte yandan, idrar söktürücü ilaçlar verilerek kan dolaşımındaki kan hacmi azaltılır ve akciğerlerde ödem oluşması önlenir. tuz azaltılır. yeni kapakta kan pıhtısı oluşma tehlikesine karşı pıhtılaşmayı önleyici ilaçlar alınır.
mitral kapak darlığı en çok lancefield a grubu streptokoklar tarafından oluşturulan boğaz enfeksiyonundan sonra, bir tür özbağışıklık tepkisi sonucu oluştuğundan, özellikle bademcik iltihaplanmasında tedavi konusunda erken davranmak gerekir. bademciklerin de sık sık enfeksiyon olanların çok dikkatli olması gerekir.
mitral kapak darlığı, kapağın akut eklem romatizması nedeniyle hasar görmesi sonucu oluşur. kapak kalınlaşıp sertleşir ve işlev göremez, kan geriye kaçar. hafif vakalarda ilaç tedavisi yeterlidir. ancak şiddetli vakalarda açık kalp ameliyatı gerekli olur.
nedenleri
vakaların çoğu akut eklem romatizmasının komplikasyonu olarak kalp kapağının hasar görmesiyle oluşur. akut eklem romatizması, lancefield a grubu streptokoklar tarafından oluşturulan boğaz iltihabından sonra oluşur ama boğaz enfeksiyonu hemen penisilinle tedavi edilirse akut eklem romatizmasına yol açamaz. bu nedenle, penisilinle bulunuşundan sonra mitral kapak darlığı vakalarında azalma olmuştur.
ancak enfeksiyon tedavi edilmezse hastaların bazılarında akut eklem romatizması oluşur ve komplikasyon olarak beyin dokularında iltihap (kore denen ve kişinin denetimsiz, sarsak hareketler yapmasına neden olan hastalık) ve kalbin duvarlarında iltihap (kardit) ortaya çıkar. iltihap sırasında hastanın çarpıntısı olur ve kalp atışları hızlanır, ayrıca iltihap geçtikçe azalan bir üfürüm sesi duyulur. iltihap kalp apakçıklarında hasar ile daralma yapar ve kapak tam olarak çalışamaz. kapağın kenarları, karıncık duvarına birleştikleri yerde birbirlerine yapışır. bu da karıncığın kanla dolması sırasında tam açılmasını, yani işlev görmesini önler.
belirtiler
mitral kapak darlığının en açık belirtisi soluk darlığı ya da soluk kesilmesidir. aşırı egzersiz sonucu olabildiği gibi ağır vakalarda dinlenme sırasında bile olabilir. soluk kesilmesinin nedeni, kapakçığın işlev yapamaması ve akciğerden gelen kanın geriye kaçması nedeniyle akciğerde basınç artışıdır. ani hareket sırasında bu etki çok belirginleşir, çünkü kalp atışı ve kan akımı artar.
hastaların çoğunda, akciğer toplardamarları, artan basınca uyarlanıp kalınlaşır ama bazılarında damarlar patlar ve akciğer keseciklerine kan yayılır (bu kesecikler oksijenin kana geçtiği yerlerdir). hasta parlak ve temiz kan tükürür. şiddetli egzersiz sırasında, gebelik ve çocukluk çağnıda (kan dolaımına fazladan yük bindiği dönemlerde) bu sistem bütünüyle bozulabilir ve neredeyse bütün akciğer kesecikleri sıvıyla dolar. bu acil tedavi gerektiren durum, "pulmoner ödem" ya da "akciğer ödemi" diye adlandırılır. hasta öksürükle çok miktarda köpüklü balgam çıkarır ve balgamda pas rengi kan bulunur. bu, tipik kalp yetmezliği belirtisidir.
üçüncü etki, "atrial fibrilasyon" olarak adlandırılan,kalp atışlarının düzensizleşmesi ve aynı zamanda hızlanması durumudur (bir tür titreşme). hasta hızla kötüleşir, en basit işleri bile soluğu kesildiği için yapamayacak hale gelir. son olarak, mitral kapak darlığı garip, kendine özgü bir üfürüm sesi oluşturur. bu, kalp atışları arasında kanın mitral kapaktan geçerken çıkardığı sestir. en büyük tehlike akciğerde kan basıncının yükselmesi ve akciğer keseciklerine kan sızmasıdır. bu, çok ani olarak oluşabilir ve hemen tedavi edilmezse öldürücüdür.
tedavi
belirtilerin şiddetlenmesi ve yaşamı tehdit etmesi durumunda açık kalp ameliyatıyla zarar gören kapak değiştirilir. ameliyat kararı, belirtilerin şiddetine ve özel bir röntgen yöntemi olan kalp kateterizasyonu (kalp boşluklarındaki kan basıncının damarlardan uzatılan bir tüple incelenmesi) sonuçlarına göre verilir.
kan basıncındaki yükselmeye dayanamayan ve akciğer ödemi olan hastalara acil ameliyat gereklidir ama bu kişilerin ameliyatı daha basittir: kalp açıldıktan sonra cerrah parmağıyla kapakçığı genişletir. öteki vakalarda, zarar görmüş olan kapak, yapay bir kapakla değiştirilir. yapay kapak tel bir kafes içindeki bir toptan oluşur. kalp kasıldığı zaman top mitral kapağa yaslanarak, kanın sağ kulakçığa kaçmasını önler. kalp atışlarındaki düzensizlik "digital" adlı ilaçla tedavi edilir. öte yandan, idrar söktürücü ilaçlar verilerek kan dolaşımındaki kan hacmi azaltılır ve akciğerlerde ödem oluşması önlenir. tuz azaltılır. yeni kapakta kan pıhtısı oluşma tehlikesine karşı pıhtılaşmayı önleyici ilaçlar alınır.
mitral kapak darlığı en çok lancefield a grubu streptokoklar tarafından oluşturulan boğaz enfeksiyonundan sonra, bir tür özbağışıklık tepkisi sonucu oluştuğundan, özellikle bademcik iltihaplanmasında tedavi konusunda erken davranmak gerekir. bademciklerin de sık sık enfeksiyon olanların çok dikkatli olması gerekir.
kan zehirlenmesi, kana bakteri ya da toksin karışmasıdır. tıpta "septisemi" ve "toksemi" olarak adlandırılır. kan zehirlenmesi birkaç yolla oluşabilir: deri üstündeki bir yarada mikrop kapma sonucu enfeksiyon oluşması, bir apsenin patlayarak iltihabın kana karışması, boğaz enfeksiyonu (sözgelimi difteri), akciğer enfeksiyonu (zatürree gibi), bağırsak iltihabı (tifo gibi) ya da idraryolları enfeksiyonu sonucu.
kan zehirlenmesinin başlıca iki türü vardır. bunların en sık görüleni "septisemi" adını alır. septisemi yerel değildir, kontrol altına alınmazsa bütün bedene yayılır. septisemiye neden olan bakteri bedene çeşitli yollarla girebilir, sözgelimi diş çekiminden sonra, açık bir yara ya da iç organlardaki bir enfeksiyon yoluyla. normal olarak akyuvarlar bakteriye karşı koyarlar ama bakteriler akyuvarların direnme gücünü aşacak kadar çoğalırlarsa septisemiyle bedene yayılırlar. bu ya başka bir hastalık nedeniyle zayıf düşmüş bir bedende ya da sağlıklı bir kişide güçlü bir organizma tarafından yaratılabilir. septisemi belirtileri ateş, şok, ayakta durulmayacak kadar halsizlikle birlikte kan basıncının ansızın düşmesidir. hasta kendini çok kötü hisseder, komaya girer ve ölebilir.
bazen beden, enfeksiyona karşı koyabilmesine karşılık, enfeksiyona neden olan bakterinin salgıladığı toksinin (zehirli maddeler) kan dolaşımına karışmasını önleyemez. bu da, kan zehirlenmesinin öteki türü olan toksemiyi ortaya çıkarır.
iki tür toksin vardır: biri bakteriler tarafından salınan ve asıl enfeksiyonun yanı sıra yane etkiler de yapan toksindir. tetanosta görülen felç gibi kendine özgü belirtiler oluşturur. öteki toksinler ise, doğal olarak bakteri hücrelerinin içinde bulunurlar ve bakterinin gerek akyuvarlar gerekse antibiyotik tarafından tahrip edilmesi sonucu kana karışırlar. toksemi durumunda hasta kendini kötü hisseder ve ateşi yükselir. genellikle antibiyotik aldıktan sonra ilacın iyi gelmediğini söyler, ama asıl neden ilacın kendi etkisinden çok, toksinlerin salınmasıdır.
bazı bakteriler derinin altındaki dokuyu tahrip ederek, bakterilerin derialtına yayılmasına neden olur. bu durum "sellülit" diye adlandırılır ve enfeksiyon kapan bir yara ya da apsenin çevresinde ağrı veren bir kızarıklığın yayılması durumudur.
tedavi
bütün bakteri enfeksiyonlarında antibiyotikler kullanılır ve sonuç genellikle başarılı olur. eğer septisemi kuşkusu varsa kandan örnek alınarak laboratuvarda kültür hazırlanmalı ve antibiyotiklere duyarlılık testi uygulanmalıdır. tokseminin tedavisi daha güçtür. bakteriler antibiyotiklerle öldürülebilir ama toksinlerin antitoksinlerle etkisiz hale getirilmesi gerekir. tetanos, difteri ve bir toksemi olan yılna zehrine karşı antitoksinler vardır. ancak hastanın tepkisi bilinemeyeceğinden büyük bir dikkatle kullanılmaları gerekir. onun yerine, olabildiğince koruyucu önlem alınır ve bütün çocuklara ilk birkaç yıl içinde difteri ve tetanos aşısı yapılır.
septisemi bedenin savunma mekanizmasına büyük bir yük bindirebilir ve bazı kişiler bunun etkilerine ötekilerden daha açıktırlar: şeker hastaları, alkolikler, uyuşturucu ve uyarıcı madde bağımlıları, kanser hastaları (özellikle ilaç tedavisi görenler), steroit ilaçlar kullananlar, yaşlılar ve direnci düşük olanlar.
toksemi, difteride kalbin zarar görmesi gibi, belirli zararlara yol açabilir. ancak tıbbi tedaviyle sağlıklı bir kişinin bu tehlikeli dönemi atlatması olanaklıdır. tetanos ise ender de olsa öldürücü olma özelliğini korumaktadır.
kan zehirlenmesinin başlıca iki türü vardır. bunların en sık görüleni "septisemi" adını alır. septisemi yerel değildir, kontrol altına alınmazsa bütün bedene yayılır. septisemiye neden olan bakteri bedene çeşitli yollarla girebilir, sözgelimi diş çekiminden sonra, açık bir yara ya da iç organlardaki bir enfeksiyon yoluyla. normal olarak akyuvarlar bakteriye karşı koyarlar ama bakteriler akyuvarların direnme gücünü aşacak kadar çoğalırlarsa septisemiyle bedene yayılırlar. bu ya başka bir hastalık nedeniyle zayıf düşmüş bir bedende ya da sağlıklı bir kişide güçlü bir organizma tarafından yaratılabilir. septisemi belirtileri ateş, şok, ayakta durulmayacak kadar halsizlikle birlikte kan basıncının ansızın düşmesidir. hasta kendini çok kötü hisseder, komaya girer ve ölebilir.
bazen beden, enfeksiyona karşı koyabilmesine karşılık, enfeksiyona neden olan bakterinin salgıladığı toksinin (zehirli maddeler) kan dolaşımına karışmasını önleyemez. bu da, kan zehirlenmesinin öteki türü olan toksemiyi ortaya çıkarır.
iki tür toksin vardır: biri bakteriler tarafından salınan ve asıl enfeksiyonun yanı sıra yane etkiler de yapan toksindir. tetanosta görülen felç gibi kendine özgü belirtiler oluşturur. öteki toksinler ise, doğal olarak bakteri hücrelerinin içinde bulunurlar ve bakterinin gerek akyuvarlar gerekse antibiyotik tarafından tahrip edilmesi sonucu kana karışırlar. toksemi durumunda hasta kendini kötü hisseder ve ateşi yükselir. genellikle antibiyotik aldıktan sonra ilacın iyi gelmediğini söyler, ama asıl neden ilacın kendi etkisinden çok, toksinlerin salınmasıdır.
bazı bakteriler derinin altındaki dokuyu tahrip ederek, bakterilerin derialtına yayılmasına neden olur. bu durum "sellülit" diye adlandırılır ve enfeksiyon kapan bir yara ya da apsenin çevresinde ağrı veren bir kızarıklığın yayılması durumudur.
tedavi
bütün bakteri enfeksiyonlarında antibiyotikler kullanılır ve sonuç genellikle başarılı olur. eğer septisemi kuşkusu varsa kandan örnek alınarak laboratuvarda kültür hazırlanmalı ve antibiyotiklere duyarlılık testi uygulanmalıdır. tokseminin tedavisi daha güçtür. bakteriler antibiyotiklerle öldürülebilir ama toksinlerin antitoksinlerle etkisiz hale getirilmesi gerekir. tetanos, difteri ve bir toksemi olan yılna zehrine karşı antitoksinler vardır. ancak hastanın tepkisi bilinemeyeceğinden büyük bir dikkatle kullanılmaları gerekir. onun yerine, olabildiğince koruyucu önlem alınır ve bütün çocuklara ilk birkaç yıl içinde difteri ve tetanos aşısı yapılır.
septisemi bedenin savunma mekanizmasına büyük bir yük bindirebilir ve bazı kişiler bunun etkilerine ötekilerden daha açıktırlar: şeker hastaları, alkolikler, uyuşturucu ve uyarıcı madde bağımlıları, kanser hastaları (özellikle ilaç tedavisi görenler), steroit ilaçlar kullananlar, yaşlılar ve direnci düşük olanlar.
toksemi, difteride kalbin zarar görmesi gibi, belirli zararlara yol açabilir. ancak tıbbi tedaviyle sağlıklı bir kişinin bu tehlikeli dönemi atlatması olanaklıdır. tetanos ise ender de olsa öldürücü olma özelliğini korumaktadır.
solgun görünen ve halsizlikten yakınan insanlarda ilk akla gelen sorun kansızlıktır. ancak kansızlık, çözümü kolay bir rahatsızlıktır. oldukça basit ama etkili ve çabuk bir tedaviyle hastalar yeniden sağlıklarına kavuşabilirler. tıpta "anemi" olarak adlandırılan kansızlık, kanın bileşiminde herhangi bir nedenle ortaya çıkan eksikliği ve buna bağlı bozukluğu tanımlamak için kullanılan bir deyimdir. eksiklik ya da bozukluk genellikle alyuvarlarla ilgilidir. alyuvarlar kemik iliğinde yapılır ve "hemoglobin" adı verilen temel bir maddeyi içerirler. bu madde oksijeni akciğerlerden alarak, gerekli işlerde kullanılması için dokulara ulaştırır. kemik iliğinde, saniyede iki milyon alyuvar üretilip dolaşıma verilir. alyuvarların ömrü yaklaşık 120 gündür. herhangi bir nedenle dolaşımdaki alyuvar sayısı normalin altına düşerse, dokulara ulaştırılan oksijen miktarı azalacağı için kansızlık belirtileri ortaya çıkar. bunlar güçsüzlük, zaman zaman baygınlık geçirme ve deride solukluktur.
nedenleri
genelde kansızlık, bedendeki başka bir bozukluğun görünürdeki belirtisidir ve bu özelliğinden ötürü, sayılamayacak kadar çok nedene bağlı olarak ortaya çıkabilir. bunlardan en sık rastlananı demir eksikliğidir. demir, oksijeni bağlayan hemoglobin maddesinin temel yapıtaşı niteliğindedir. demir düzeyi azaldığında, bedende alyuvar sayısı da azalacak ve oksijen yetersizliği baş gösterecektir. demir eksikliği çoğunlukla dengesiz beslenmeyle, yani demir içeren besinlerden yeterli miktarda yenmemesiyle ortaya çıkar. ciddi kanamalar da demir eksikliğine yol açabilir. özellikle kadınlarda, âdet kanaması nedeniyle her ay belli miktarda kan yitirmelerinden ötürü böyle bir sorun gelişebilir. kanaması aşırı miktarda olan kadınlarda, kısa zamanda, bedenin demir depoları tükenir. gebelikte de, anne rahminde gelişen dölüt annenin demirini alarak demir eksikliğine yol açabilir. demir eksikliği yapan öteki etkenler ise az ama sürekli kanayan mide ve onikiparmakbağırsağı ülserleri ile kancalı kurtlar, şeritler gibi asalakların yol açtığı kan yitimleridir. kansızlığa yol açan bir başka neden b12 vitamini eksikliğidir. var olduğu sanılan (henüz ayrılıp çözümlenememiştir) ve "entrensek faktör" denilen maddenin, midenin içini kaplayan tabakada yapılamaması durumunda, b12 vitamini sindirim sisteminden soğurulamadığı için yetmezlik ortaya çıkmaktadır. b12 vitamini alyuvar yapımında yer alan temel maddelerden biri olduğu için, eksikliği durumunda alyuvar sayısı azalır ve sonuçta kansızlık ortaya çıkar. romatoit artrit gibi kronik hastalıklarda ve bazı böbrek hastalıklarında da kansızlık olabilir. bunun nedeni henüz tam olarak anlaşılamamıştır ancak bedenin demiri kullanabilme yeteneğinin böyle durumlarda azaldığı bilinmektedir. demir, kemik iliğine geçeceği yerde dokularda tutulmakta ve kemik iliğindeki demir eksikliği yüzünden alyuvar yapımı azalmaktadır.
kansızlık türlerinin belki de en ciddisi, aplastik anemidir. bu durum, kemik iliğinde alyuvar yapımının bütünüyle durmasıyla ortaya çıkar (kemik iliğinde kanın öteki öğeleri, yani akyuvarlar ve trombositler de yapılamamaktadır). aplastik aneminin nedeni de tam olarak ortaya çıkarılamamıştır ama bazı ilaçlarda bulunan maddelerin ya da kanserin etkili olduğu sanılmaktadır. bu tür kansızlık yalnız dokuların oksijenden yoksun kalmalarına yol açmaz, akyuvarlar da yapılamadığı için bedenin hastalıklara karşı savunmasını olanaksız hale getirir.
alyuvarların büyük bir hızla yıkımıyla ortaya çıkan, yıkıma bağlı kansızlık (hemolitik anemi) çeşitleri de vardır. bu tür kansızlık yanlış kan verildiğinde ya da rh negatif bir annenin rh pozitif bir çocuğa gebe kalması durumunda ve daha birçok nedenden ötürü ortaya çıkabilir. bazı, hemolitik anemi tipleri ise bir ailenin birçok bireyinde birden görülebilmektedir.
genetik ve kalıtsal özellikli başka kansızlık türleri de vardır. sözgelimi, daha çok zencilerde görülen ve alyuvarlardaki bozukluğa bağlı olarak yeterli oksijen taşıyamamayla sonuçlanan orak hücreli anemi bunlardan biridir. bu hastalığın şiddetli örneklerinde kan aktarımı gerekebilmektedir. talassemi ise akdeniz topluluklarında sık görülür. orak hücreli kansızlık hastalığına benzer ancak bu hastalıkta yapılan hemoglobin anormalidir.
belirtiler
çok çeşitli olan belirtiler genellikle kansızlığın ortaya çıkma süresine ve esas nedene bağlıdır.
başlıcaları durgunluk, yorgunluk, solukluk ve soluğun kolay kesilmesidir. kansızlığın derecesine ve ciddiyetine göre çarpıntı da olabilir. ciddi kansızlık durumunda, sözgelimi hızla ve çok miktarda kan kaybında bayılma, sersemlik duygusu ve soğuk terleme ortaya çıkar. b12 vitamini eksikliğine bağlı kansızlıkta ise ayrıca ellerde ve ayaklarda karıncalanma ve uyuşma duygusu, burun kanaması; ileri derecede ciddi olgularda ise kalp yetmezliği görülebilir.
çocuklarda demir eksikliği varsa, huzursuz oldukları ve bazen soluklarını tuttukları izlenir. ciddi demir eksikliğinde ise bilinen belirtilerden başka sarılık, susuzluk ve beyne giden oksijen miktarının azalması yüzünden bazı sinir sistemi belirtileri görülebilir.
kan hücreleri yapımının durduğu kansızlıklar (aplastik anemi) zehirli maddenin alınmasını izleyen günlerde yavaş yavaş ilerler ve hastalık ancak haftalar, hatta aylar sonra ortaya çıkar. kansızlığın öteki bulgu ve belirtileriyle birlikte akyuvarların yetersizliğine bağlı olarak direnç düştüğü için sık sık hastalanma da gözlenir. kan yapım sistemindeki bir bozukluktan kaynaklanan kansızlıklardan korunma söz konusu olamaz. ancak demir eksikliğine bağlı kansızlıkta birtakım koruyucu önlemler alınabilir. dengeli beslenmeyle süt, et (özellikle karaciğer), taze sebze ve meyve yiyerek kan yapımı için gerekli bütün vitaminler alınabildiği gibi, bu yiyecekler zengin demir kaynakları olduğundan sağlığın korunması ve kansızlığın önlenmesi sağlanır. çağdaş bir tutku haline gelen vitamin ve mineral hapları, eğer doktor önermemişse ya da dengeli bir beslenme programı izlemede güçlük çekilmiyorsa kullanılmamalıdır. ancak gebelerde bedenin demir gereksinimi arttığı için, ek olarak demir içeren ilaçlar almaları gerekebilmektedir.
kansızlıkta önemli olan, asıl nedenin ortaya çıkarılmasıdır. birçok kansızlık türünde acil sorunlar ortaya çıkmaz ama hasta tedavi edilmezse durumu gittikçe kötüleşebilir. ani kan yitimlerinde ise, durum farklıdır. kanama hemen kontrol altına alınmazsa tansiyon düşer ve daha ileri vakalarda oksijen taşınması büyük ölçüde azalacağı için kişinin yaşamı bile tehlikeye girer. kronik kansızlık, özellikle yaşlılarda, başka hastalıkların daha da kötüye gitmesine yol açabilir. gebelikte kansızlık, dölütü de etkileyeceği için tehlikeli bir durum olarak değerlendirilmelidir.
tedavi
tedavi, kansızlığın türüne göre değişir. ancak her tedavinin amacı, kansızlığın ortaya çıkmasına yol açan asıl nedenin ortadan kaldırılmasıdır. basit demir eksikliğine bağlı kansızlıkta bir süre (çoğu zaman birkaç ay) demir içeren haplar ya da iğneler kullanılması yeterli olur. b12 vitamini eksikliğine bağlı olan kansızlık hastalığında eksikliği ortadan kaldırmak için düzenli bir tedavi uygulanır ve genellikle ayda bir kez b12 vatimini verilir. bu kansızlık hastalığında asıl sorun midedeki entrensek faktörün yapılmaması olduğu için, hastalığın tam anlamıyla iyileşememesi olanaksızdır ve tedavinin yaşam boyu sürdürülmesi gerekir. kronik bir hastalıkta, kansızlığa yol açan hastalığın tedavisiyle kansızlık da ortadan kalkmaktadır.
kan hücreleri yapımının durduğu kansızlıkta (aplastik anemi) tedavi uzun sürelidir. hasta özel bir odada bakıma alınarak hastalık kapmamasına çalışılır. ayrıca antibiyotik verilir; dolaşımında yeterli düzeyde alyuvar olması için düzenli olarak kan aktarımı yapılır. bazı ilaçlarla kemik iliğinin çalışmaya başlaması amaçlanır. kimi zaman da kemik iliği aktarımı yoluna gidilerek hastalığın tedavisi sağlanır. yıkıma bağlı kansızlıklarda (hemolitik anemi) hastanın hastanede bakıma alınması gerekebilir ama genellikle ilaç tedavisiyle iyi sonuçlar alınmaktadır.
nedenleri
genelde kansızlık, bedendeki başka bir bozukluğun görünürdeki belirtisidir ve bu özelliğinden ötürü, sayılamayacak kadar çok nedene bağlı olarak ortaya çıkabilir. bunlardan en sık rastlananı demir eksikliğidir. demir, oksijeni bağlayan hemoglobin maddesinin temel yapıtaşı niteliğindedir. demir düzeyi azaldığında, bedende alyuvar sayısı da azalacak ve oksijen yetersizliği baş gösterecektir. demir eksikliği çoğunlukla dengesiz beslenmeyle, yani demir içeren besinlerden yeterli miktarda yenmemesiyle ortaya çıkar. ciddi kanamalar da demir eksikliğine yol açabilir. özellikle kadınlarda, âdet kanaması nedeniyle her ay belli miktarda kan yitirmelerinden ötürü böyle bir sorun gelişebilir. kanaması aşırı miktarda olan kadınlarda, kısa zamanda, bedenin demir depoları tükenir. gebelikte de, anne rahminde gelişen dölüt annenin demirini alarak demir eksikliğine yol açabilir. demir eksikliği yapan öteki etkenler ise az ama sürekli kanayan mide ve onikiparmakbağırsağı ülserleri ile kancalı kurtlar, şeritler gibi asalakların yol açtığı kan yitimleridir. kansızlığa yol açan bir başka neden b12 vitamini eksikliğidir. var olduğu sanılan (henüz ayrılıp çözümlenememiştir) ve "entrensek faktör" denilen maddenin, midenin içini kaplayan tabakada yapılamaması durumunda, b12 vitamini sindirim sisteminden soğurulamadığı için yetmezlik ortaya çıkmaktadır. b12 vitamini alyuvar yapımında yer alan temel maddelerden biri olduğu için, eksikliği durumunda alyuvar sayısı azalır ve sonuçta kansızlık ortaya çıkar. romatoit artrit gibi kronik hastalıklarda ve bazı böbrek hastalıklarında da kansızlık olabilir. bunun nedeni henüz tam olarak anlaşılamamıştır ancak bedenin demiri kullanabilme yeteneğinin böyle durumlarda azaldığı bilinmektedir. demir, kemik iliğine geçeceği yerde dokularda tutulmakta ve kemik iliğindeki demir eksikliği yüzünden alyuvar yapımı azalmaktadır.
kansızlık türlerinin belki de en ciddisi, aplastik anemidir. bu durum, kemik iliğinde alyuvar yapımının bütünüyle durmasıyla ortaya çıkar (kemik iliğinde kanın öteki öğeleri, yani akyuvarlar ve trombositler de yapılamamaktadır). aplastik aneminin nedeni de tam olarak ortaya çıkarılamamıştır ama bazı ilaçlarda bulunan maddelerin ya da kanserin etkili olduğu sanılmaktadır. bu tür kansızlık yalnız dokuların oksijenden yoksun kalmalarına yol açmaz, akyuvarlar da yapılamadığı için bedenin hastalıklara karşı savunmasını olanaksız hale getirir.
alyuvarların büyük bir hızla yıkımıyla ortaya çıkan, yıkıma bağlı kansızlık (hemolitik anemi) çeşitleri de vardır. bu tür kansızlık yanlış kan verildiğinde ya da rh negatif bir annenin rh pozitif bir çocuğa gebe kalması durumunda ve daha birçok nedenden ötürü ortaya çıkabilir. bazı, hemolitik anemi tipleri ise bir ailenin birçok bireyinde birden görülebilmektedir.
genetik ve kalıtsal özellikli başka kansızlık türleri de vardır. sözgelimi, daha çok zencilerde görülen ve alyuvarlardaki bozukluğa bağlı olarak yeterli oksijen taşıyamamayla sonuçlanan orak hücreli anemi bunlardan biridir. bu hastalığın şiddetli örneklerinde kan aktarımı gerekebilmektedir. talassemi ise akdeniz topluluklarında sık görülür. orak hücreli kansızlık hastalığına benzer ancak bu hastalıkta yapılan hemoglobin anormalidir.
belirtiler
çok çeşitli olan belirtiler genellikle kansızlığın ortaya çıkma süresine ve esas nedene bağlıdır.
başlıcaları durgunluk, yorgunluk, solukluk ve soluğun kolay kesilmesidir. kansızlığın derecesine ve ciddiyetine göre çarpıntı da olabilir. ciddi kansızlık durumunda, sözgelimi hızla ve çok miktarda kan kaybında bayılma, sersemlik duygusu ve soğuk terleme ortaya çıkar. b12 vitamini eksikliğine bağlı kansızlıkta ise ayrıca ellerde ve ayaklarda karıncalanma ve uyuşma duygusu, burun kanaması; ileri derecede ciddi olgularda ise kalp yetmezliği görülebilir.
çocuklarda demir eksikliği varsa, huzursuz oldukları ve bazen soluklarını tuttukları izlenir. ciddi demir eksikliğinde ise bilinen belirtilerden başka sarılık, susuzluk ve beyne giden oksijen miktarının azalması yüzünden bazı sinir sistemi belirtileri görülebilir.
kan hücreleri yapımının durduğu kansızlıklar (aplastik anemi) zehirli maddenin alınmasını izleyen günlerde yavaş yavaş ilerler ve hastalık ancak haftalar, hatta aylar sonra ortaya çıkar. kansızlığın öteki bulgu ve belirtileriyle birlikte akyuvarların yetersizliğine bağlı olarak direnç düştüğü için sık sık hastalanma da gözlenir. kan yapım sistemindeki bir bozukluktan kaynaklanan kansızlıklardan korunma söz konusu olamaz. ancak demir eksikliğine bağlı kansızlıkta birtakım koruyucu önlemler alınabilir. dengeli beslenmeyle süt, et (özellikle karaciğer), taze sebze ve meyve yiyerek kan yapımı için gerekli bütün vitaminler alınabildiği gibi, bu yiyecekler zengin demir kaynakları olduğundan sağlığın korunması ve kansızlığın önlenmesi sağlanır. çağdaş bir tutku haline gelen vitamin ve mineral hapları, eğer doktor önermemişse ya da dengeli bir beslenme programı izlemede güçlük çekilmiyorsa kullanılmamalıdır. ancak gebelerde bedenin demir gereksinimi arttığı için, ek olarak demir içeren ilaçlar almaları gerekebilmektedir.
kansızlıkta önemli olan, asıl nedenin ortaya çıkarılmasıdır. birçok kansızlık türünde acil sorunlar ortaya çıkmaz ama hasta tedavi edilmezse durumu gittikçe kötüleşebilir. ani kan yitimlerinde ise, durum farklıdır. kanama hemen kontrol altına alınmazsa tansiyon düşer ve daha ileri vakalarda oksijen taşınması büyük ölçüde azalacağı için kişinin yaşamı bile tehlikeye girer. kronik kansızlık, özellikle yaşlılarda, başka hastalıkların daha da kötüye gitmesine yol açabilir. gebelikte kansızlık, dölütü de etkileyeceği için tehlikeli bir durum olarak değerlendirilmelidir.
tedavi
tedavi, kansızlığın türüne göre değişir. ancak her tedavinin amacı, kansızlığın ortaya çıkmasına yol açan asıl nedenin ortadan kaldırılmasıdır. basit demir eksikliğine bağlı kansızlıkta bir süre (çoğu zaman birkaç ay) demir içeren haplar ya da iğneler kullanılması yeterli olur. b12 vitamini eksikliğine bağlı olan kansızlık hastalığında eksikliği ortadan kaldırmak için düzenli bir tedavi uygulanır ve genellikle ayda bir kez b12 vatimini verilir. bu kansızlık hastalığında asıl sorun midedeki entrensek faktörün yapılmaması olduğu için, hastalığın tam anlamıyla iyileşememesi olanaksızdır ve tedavinin yaşam boyu sürdürülmesi gerekir. kronik bir hastalıkta, kansızlığa yol açan hastalığın tedavisiyle kansızlık da ortadan kalkmaktadır.
kan hücreleri yapımının durduğu kansızlıkta (aplastik anemi) tedavi uzun sürelidir. hasta özel bir odada bakıma alınarak hastalık kapmamasına çalışılır. ayrıca antibiyotik verilir; dolaşımında yeterli düzeyde alyuvar olması için düzenli olarak kan aktarımı yapılır. bazı ilaçlarla kemik iliğinin çalışmaya başlaması amaçlanır. kimi zaman da kemik iliği aktarımı yoluna gidilerek hastalığın tedavisi sağlanır. yıkıma bağlı kansızlıklarda (hemolitik anemi) hastanın hastanede bakıma alınması gerekebilir ama genellikle ilaç tedavisiyle iyi sonuçlar alınmaktadır.
kangren, beden dokularının "ölmesi" demektir. önlenmesi, tedavi edilmesinden kolaydır. bedendeki bütün dokular, canlı kalabilmeleri için gerekli olan besin ve oksijenli kan dolaşımından alırlar. kan akışını azaltan ya da damarı tıkayan her şey kangrene neden olabilir.
nedenleri
atardamar hastalıklarının en yaygını damar sertliğidir (arterioskleroz). genellikle damar çeperinde kolesterol birikmesiyle olur ve daha çok bacak ile kalp atardamarlarını etkiler. şeker hastalığı, yüksek tansiyon ve sigara, damar sertliğini artırır. bacaklarda kan dolaşımı eksikliğinin ilk belirtilerinden biri, yürürken baldır kaslarında ağrı olması ve bu ağrının dinlenince geçmesidir. ayaklar soğur ve hastalık ilerlerse, bacaklarda dinlenirken de ağrı olur. en sonunda kan akımı öylesine azalır ki dokular canlı kalamaz. bu, kangrenin başladığı dönemdir. kan, parmaklara ulaşmak için daha fazla yol aştığı ve damarlar daha küçük olduğu için, kangren genellikle ayak başparmaklarından başlar. kangren, kollarda ve bacaklarda yaralanma ya da soğukta donma sonucu kan akışının kesilmesiyle de oluşabilir.
belirtiler
bacak atardamarlarında hastalık varsa kangren kendiliğinden ortaya çıkabilir ama genellikle derideki hafif bir iltihapla ya da hasarla başlar. kangrenin başlamasıyla deri kızarır ve parlak bir görünüm alır. bastırıldığı zaman beyazlaşır ve yeniden pembeleşeceğine birkaç saniye beyaz kalır. sonra bölgenin rengi solar; önce koyu kırmızı, sonra mor, daha sonra da siyaha dönüşür. bacaklardaki ciddi damar hastalıklarında, önce iltihaplar oluşur, kangren daha sonra ortaya çıkar. bu durumda kan akışı, dolayısıyla da iltihapla savaşacak akyuvarlar daha azdır.
tedavi
kangren bir kez oluştuktan sonra, kan akışını canlandırmak ve durumu tersine çevirmek olanaksızdır. ya kangrenli alanın kuruyup düşmesi beklenir (mumyalaşma diye bilinir) ya da ağrıyı durdurmak ve iltihabın yayılmasını önlemek için ilgili bölüm kesilir. sigara içenlerde ciddi atardamar hastalıkları, içmeyenlere oranla daha sık görülür. ilk belirti olan yürürken baldırların ağrıması, sigaranın bırakılması için bir işarettir.
iltihaplı olmayan kangrene "kuru kangren" denir. iltihaplı olan kangrene ise "yaş kangren" adı verilir. yaş kangrende doku şişer ve bölgede irin olabilir. ciddi atardamar hastalıkları olan kişiler ayak sağlığı uzmanına başvurmalı, evde pedikür yapmamalıdırlar. küçük bir kesik kangrene yol açabilir. gazlı kangren daha çok savaş zamanları görülür. yaralanmış dokuya "clostridia" denilen bir bakterinin bulaşmasıyla olur. ölü doku zehir ve gaz üretir ve hastanın genel durumunu bozar. gaz, röntgenle görülebilir. bu durum yalnızca açık yaraların dikkatle temizlenmesiyle önlenebilir. kangren olmuş dokular yeniden canlandırılamadığından özellikle dolaşım sorunları olanların kendilerine özen göstermeleri, uyarıcı belirtileri bilip en kısa zamanda doktora görünmeleri gerekir. kangren riskini göz önünde bulundurması gereken şeker hastaları ile bacaklarında ise kemik hastalığı olanlar doktor önerilerine sıkı sıkıya uymalıdır.
nedenleri
atardamar hastalıklarının en yaygını damar sertliğidir (arterioskleroz). genellikle damar çeperinde kolesterol birikmesiyle olur ve daha çok bacak ile kalp atardamarlarını etkiler. şeker hastalığı, yüksek tansiyon ve sigara, damar sertliğini artırır. bacaklarda kan dolaşımı eksikliğinin ilk belirtilerinden biri, yürürken baldır kaslarında ağrı olması ve bu ağrının dinlenince geçmesidir. ayaklar soğur ve hastalık ilerlerse, bacaklarda dinlenirken de ağrı olur. en sonunda kan akımı öylesine azalır ki dokular canlı kalamaz. bu, kangrenin başladığı dönemdir. kan, parmaklara ulaşmak için daha fazla yol aştığı ve damarlar daha küçük olduğu için, kangren genellikle ayak başparmaklarından başlar. kangren, kollarda ve bacaklarda yaralanma ya da soğukta donma sonucu kan akışının kesilmesiyle de oluşabilir.
belirtiler
bacak atardamarlarında hastalık varsa kangren kendiliğinden ortaya çıkabilir ama genellikle derideki hafif bir iltihapla ya da hasarla başlar. kangrenin başlamasıyla deri kızarır ve parlak bir görünüm alır. bastırıldığı zaman beyazlaşır ve yeniden pembeleşeceğine birkaç saniye beyaz kalır. sonra bölgenin rengi solar; önce koyu kırmızı, sonra mor, daha sonra da siyaha dönüşür. bacaklardaki ciddi damar hastalıklarında, önce iltihaplar oluşur, kangren daha sonra ortaya çıkar. bu durumda kan akışı, dolayısıyla da iltihapla savaşacak akyuvarlar daha azdır.
tedavi
kangren bir kez oluştuktan sonra, kan akışını canlandırmak ve durumu tersine çevirmek olanaksızdır. ya kangrenli alanın kuruyup düşmesi beklenir (mumyalaşma diye bilinir) ya da ağrıyı durdurmak ve iltihabın yayılmasını önlemek için ilgili bölüm kesilir. sigara içenlerde ciddi atardamar hastalıkları, içmeyenlere oranla daha sık görülür. ilk belirti olan yürürken baldırların ağrıması, sigaranın bırakılması için bir işarettir.
iltihaplı olmayan kangrene "kuru kangren" denir. iltihaplı olan kangrene ise "yaş kangren" adı verilir. yaş kangrende doku şişer ve bölgede irin olabilir. ciddi atardamar hastalıkları olan kişiler ayak sağlığı uzmanına başvurmalı, evde pedikür yapmamalıdırlar. küçük bir kesik kangrene yol açabilir. gazlı kangren daha çok savaş zamanları görülür. yaralanmış dokuya "clostridia" denilen bir bakterinin bulaşmasıyla olur. ölü doku zehir ve gaz üretir ve hastanın genel durumunu bozar. gaz, röntgenle görülebilir. bu durum yalnızca açık yaraların dikkatle temizlenmesiyle önlenebilir. kangren olmuş dokular yeniden canlandırılamadığından özellikle dolaşım sorunları olanların kendilerine özen göstermeleri, uyarıcı belirtileri bilip en kısa zamanda doktora görünmeleri gerekir. kangren riskini göz önünde bulundurması gereken şeker hastaları ile bacaklarında ise kemik hastalığı olanlar doktor önerilerine sıkı sıkıya uymalıdır.
kanama, kesilen ya da yırtılan kan damarlarından kanın dışarı akmasıdır ve her zaman ciddiye alınması gereken bir durumdur. etkilerini azaltabilmek için ilkyardım konusunda bilgi sahibi olmak gerekir.
kanama ciddi bir durumdur. bedenin, dokulara oksijen ve besin sağlayan bir sıvı olan kandan yoksun kalması tehlikelidir. o yüzden gerek iç, gerek dış kanamada önlem alınması gerekir.
tıp açısından kanama, yırtılan ya da kesilen bir kan damarından kanın akmasıdır. kaza, hastalık ya da ameliyat sonucu ortaya çıkabilir. kan bedenin dışına çıkıyorsa dış kanamadan, çinide kalıyorsa iç kanamadan söz edilir.
kanama tipleri
kanama atardamarlardan, toplardamarlardan ya da kılcal damarlardan olabilir ve hepsinde ayrı bir özellik gösterir. bunun bilinmesi ilkyardım açısından önemlidir. kanama atardamardansa kalpten dokulara pompalanan temiz kan görülür, kanın rengi parlak kırmızıdır ve kalbin atışına uyan aralıklarla fışkırır. kalbin çalışması damar hasarına gore değişmeyeceğinden, çok kısa zamanda büyük miktarda kan yitimi olabilir. bu yüzden atardamar kanamaları, acil hastane tedavisi gerektirir. toplardamarlar, oksijeni bitmiş kirli kanı dokulardan kalbe getiren damarlardır. bu nedenle toplardamardan gelen kan, koyu kırmızı renktedir ve çıkışı fışkırmadan çok, sızma biçimindedir.
büyük bir toplardamardaki kesik, atardamar kanaması kadar ciddi değilse de damarın içine hava kabarcığı girerse dolaşım sisteminde ölümcel bir tıkanmaya (hava embolisi) neden olarak yaşamı tehlikeye sokabilir.
atardamarlar ile toplardamarları birleştiren kılcal damarlardan olan kanamalarda kanın rengi genellikle koyu kırmızıdır, ancak kanama çok yavaştır.
nedenleri
en sık görülen kanama nedeni kan damarlarınınkazayla yaralanmasıdır; ancak birçok hastalık da kanamaya neden olabilir. apse gibi koku iltihaplarında kan damarları yırtılabilir. ülser ve tümörlerde (habis ve selim) kan damarları eriyerek açılabilir. c vitamini eksikliğinden oluşan iskorbütte, kılcal damarlar zayıflar ve kolayca kanar. bu tür hastalıklar genellikle geniş bir alandaki kılcal damarların yanı sıra, küçük çaplı toplardamarlar ile atardamarları da etkiler. atardamar kanamalarının nedeni enfeksiyon ya da bozulmadır. kan damarları, enfeksiyon nedeniyle genişler ve iç basınç nedeniyle patlar. ölüme yol açabilen bir kanama nedeni de bir damar hastalığı olan ateromdur. atardamarların içinde biriken yağlı madde damarı zayıflatır v ebu durum yüksek tansiyonla birleşince (genellikle böyle olur) damarlardan geçen kan, damarların bu zayıf bölgede yırtılmasına neden olarak kanamaya yol açar.
bedenin savunma mekanizmaları
kanamanın şiddetli olduğu zamanlar dışında beden, bir dizi savunma mekanizmasını harekete geçirir. bu da önce kanamanın önünün alınması, ardından zedelenmiş olan damarın onarımı, yoluyla olur. kanama, yara çevresinde kanın pıhtılaşması ile önlenir, ancak bazı kan hastalıklarında (sözgelimi hemofilide), bazı sarılık tiplerinde ve k vitamini eksikilğinde pıhtılaşma mekanizması bozulur ve önemsiz bir kanama bile tehlikeli olur.
etkileri
kanamanın etkileri yitirilen kan miktarına, kanamanın yerine, hızına, kişinin sağlığına ve eğer kaza sonucu oluşmuşsa başka yara olup olmayışına gore büyük değişiklikler gösterir. genel bir kural olarak çok hızlı kan yitiminin yavaş kanamaya oranla daha ciddi olduğu söylenebilir. hızlı kanama kalbe daha fazla yük bindirir, şoka neden olur ve bedenin kendini toparlamasına fırsat vermez. sağlıklı bir yetişkinde ya da çocukta acil tedavi ve kan aktarımı gerektirmeyen kan miktarı, kanama yerine değil dolaşımda bulunan kan miktarına bağlıdır. hastanın bir kan gölü içinde bulunması ile ülserin neden oludğu bir iç kanama, aynı miktarda kan yitirilmişse, etki bakımından birbirinden farklı değildir. kanamanın yaşamı tehlikeye sokmayacak miktarı dolaşım sisteminde bulunan kan miktarının yüzde 15 kadarıdır; ancak bu beden ağırlığına da bağlıdır. yaklaşık olarak bedenin her 6.3 kilosuna yarım litre kan düşer. bu da bir çocuğun ya da minyon yapılı bir kadının, iri yapılı bir erkektekinden daha az miktardaki kanamayla yaşamının tehlikeye düşeceği anlamına gelir. yetişkinlerin çoğunda tehlike sınırı bir litrenin üstündedir.
birkaç gün süren yavaş bir kanamada da, birdenbire olan şiddetli kanamadaki kadar olmasa da, yaşamsal tehlike söz konusudur. yavaş kanama sırasında, dolaşımın sürmesini ve kan damarlarındaki kanhacmi düzeyinin düşmemesini sağlamak için dokulardaki sıvı, kan damarlarına toplanır. ancak bedenin, oksijen taşıyabilen kan hücreleri yapması daha uzun zaman aldığından, ciddi kansızlık ortaya çıkabilir. zaten kansız olan bir kişide ise, hafif bir kanama bile kanın oksijen taşıma kapasitesini hızla düşürür.
şiddetli kanama
şiddetli kanamanın değişmeyen belirtisi şoktur (kan dolaşımının yetersizliği). büyük miktarda kan yitiminin ilk sonucu kan basıncının düşmesidir. sonra damarlar büzülür ve kan akımına karşı direnci artırarak kan basıncını bir ölçüde yükseltir. ancak, dengeleyici mekanizmaya ve kalbin aşırı çalışmasına karşın dokulara giden kan miktarını azalabilir. özellikle beyin gibi yaşamsal önem taşıyan organlar yeterli kan alamayabilir.
beden sıvı yitirdiği için aşırı derecede susuzlukla birlikte görülen şokun başlıca belirtileri şunlardır: deri kül gibi ve soğuk olur; nabız zayıf ve hızlıdır; solunum çok hızlı ve kandaki oksijen miktarını artırmaya yöneliktir; kişi ciğerlerine daha çok hava çekmeye çalışır.
kritik miktarın üstünde kan yitiren herkes şoka girer. böyle bir hastanın yaşamının kurtarılması ve kan miktarının dengelenmesi için acil kan aktarımı gerekir. bu nedenle de şok durumundaki kişinin hemen hastaneye götürülmesi gerekir. hastanede kan grubu saptanıp kan verilir. kanama, şok oluşturacak kadar şiddetli değilse, beden dışardan yardım edilmeden canlılığını koruyabilir. zedelenmiş olan kan damarları pıhtılaşma yoluyla kapanır ve birkaç hafta içinde kendi kendilerini onarırlar. zamanla beden oksijen taşıyan yeni kan hücreleri de yapabilir. bedenin kan yitirmesine karşı bir tepki olarak bu kan hücreleri kemik iliği tarafından yapılır.
amelliyatta kanama
ameliyat için hastaneye yatan hastalar, genellikle ameliyat sırasında kan yitirecekleri için kaygı duyarlar. ne var ki cerrahlar ve hemşireler kanamanın tehlikesini iyi bilirler ve aşırı kanama olasılığına karşı gerekli önlemleri alırlar. ameliyattan önce hastanın kan grubunu saptayıp, gerekli miktarda kanı, gerektiğinde kullanmak üzere elaltında bulundururlar. ameliyattan sonra oluşabilecek kanama durumunda da hemşireler gerekli girişimde bulunmaya hazırdır. tıp dilinde "ikincil kanama" diye bilinen ameliyat sonrası kanama, genellikle iç enfeksiyonların yol açtığı bir kanamayı tanımlar, dışkı ve idrarda kan görülmesi de ikincil kanamalardandır, çünkü bir hastalık sonucu oluşmaktadırlar ve "birincil kanama" denilen durumda olduğu gibi kan damarlarında fiziksel bir hasar söz konusu değildir.
kanama ciddi bir durumdur. bedenin, dokulara oksijen ve besin sağlayan bir sıvı olan kandan yoksun kalması tehlikelidir. o yüzden gerek iç, gerek dış kanamada önlem alınması gerekir.
tıp açısından kanama, yırtılan ya da kesilen bir kan damarından kanın akmasıdır. kaza, hastalık ya da ameliyat sonucu ortaya çıkabilir. kan bedenin dışına çıkıyorsa dış kanamadan, çinide kalıyorsa iç kanamadan söz edilir.
kanama tipleri
kanama atardamarlardan, toplardamarlardan ya da kılcal damarlardan olabilir ve hepsinde ayrı bir özellik gösterir. bunun bilinmesi ilkyardım açısından önemlidir. kanama atardamardansa kalpten dokulara pompalanan temiz kan görülür, kanın rengi parlak kırmızıdır ve kalbin atışına uyan aralıklarla fışkırır. kalbin çalışması damar hasarına gore değişmeyeceğinden, çok kısa zamanda büyük miktarda kan yitimi olabilir. bu yüzden atardamar kanamaları, acil hastane tedavisi gerektirir. toplardamarlar, oksijeni bitmiş kirli kanı dokulardan kalbe getiren damarlardır. bu nedenle toplardamardan gelen kan, koyu kırmızı renktedir ve çıkışı fışkırmadan çok, sızma biçimindedir.
büyük bir toplardamardaki kesik, atardamar kanaması kadar ciddi değilse de damarın içine hava kabarcığı girerse dolaşım sisteminde ölümcel bir tıkanmaya (hava embolisi) neden olarak yaşamı tehlikeye sokabilir.
atardamarlar ile toplardamarları birleştiren kılcal damarlardan olan kanamalarda kanın rengi genellikle koyu kırmızıdır, ancak kanama çok yavaştır.
nedenleri
en sık görülen kanama nedeni kan damarlarınınkazayla yaralanmasıdır; ancak birçok hastalık da kanamaya neden olabilir. apse gibi koku iltihaplarında kan damarları yırtılabilir. ülser ve tümörlerde (habis ve selim) kan damarları eriyerek açılabilir. c vitamini eksikliğinden oluşan iskorbütte, kılcal damarlar zayıflar ve kolayca kanar. bu tür hastalıklar genellikle geniş bir alandaki kılcal damarların yanı sıra, küçük çaplı toplardamarlar ile atardamarları da etkiler. atardamar kanamalarının nedeni enfeksiyon ya da bozulmadır. kan damarları, enfeksiyon nedeniyle genişler ve iç basınç nedeniyle patlar. ölüme yol açabilen bir kanama nedeni de bir damar hastalığı olan ateromdur. atardamarların içinde biriken yağlı madde damarı zayıflatır v ebu durum yüksek tansiyonla birleşince (genellikle böyle olur) damarlardan geçen kan, damarların bu zayıf bölgede yırtılmasına neden olarak kanamaya yol açar.
bedenin savunma mekanizmaları
kanamanın şiddetli olduğu zamanlar dışında beden, bir dizi savunma mekanizmasını harekete geçirir. bu da önce kanamanın önünün alınması, ardından zedelenmiş olan damarın onarımı, yoluyla olur. kanama, yara çevresinde kanın pıhtılaşması ile önlenir, ancak bazı kan hastalıklarında (sözgelimi hemofilide), bazı sarılık tiplerinde ve k vitamini eksikilğinde pıhtılaşma mekanizması bozulur ve önemsiz bir kanama bile tehlikeli olur.
etkileri
kanamanın etkileri yitirilen kan miktarına, kanamanın yerine, hızına, kişinin sağlığına ve eğer kaza sonucu oluşmuşsa başka yara olup olmayışına gore büyük değişiklikler gösterir. genel bir kural olarak çok hızlı kan yitiminin yavaş kanamaya oranla daha ciddi olduğu söylenebilir. hızlı kanama kalbe daha fazla yük bindirir, şoka neden olur ve bedenin kendini toparlamasına fırsat vermez. sağlıklı bir yetişkinde ya da çocukta acil tedavi ve kan aktarımı gerektirmeyen kan miktarı, kanama yerine değil dolaşımda bulunan kan miktarına bağlıdır. hastanın bir kan gölü içinde bulunması ile ülserin neden oludğu bir iç kanama, aynı miktarda kan yitirilmişse, etki bakımından birbirinden farklı değildir. kanamanın yaşamı tehlikeye sokmayacak miktarı dolaşım sisteminde bulunan kan miktarının yüzde 15 kadarıdır; ancak bu beden ağırlığına da bağlıdır. yaklaşık olarak bedenin her 6.3 kilosuna yarım litre kan düşer. bu da bir çocuğun ya da minyon yapılı bir kadının, iri yapılı bir erkektekinden daha az miktardaki kanamayla yaşamının tehlikeye düşeceği anlamına gelir. yetişkinlerin çoğunda tehlike sınırı bir litrenin üstündedir.
birkaç gün süren yavaş bir kanamada da, birdenbire olan şiddetli kanamadaki kadar olmasa da, yaşamsal tehlike söz konusudur. yavaş kanama sırasında, dolaşımın sürmesini ve kan damarlarındaki kanhacmi düzeyinin düşmemesini sağlamak için dokulardaki sıvı, kan damarlarına toplanır. ancak bedenin, oksijen taşıyabilen kan hücreleri yapması daha uzun zaman aldığından, ciddi kansızlık ortaya çıkabilir. zaten kansız olan bir kişide ise, hafif bir kanama bile kanın oksijen taşıma kapasitesini hızla düşürür.
şiddetli kanama
şiddetli kanamanın değişmeyen belirtisi şoktur (kan dolaşımının yetersizliği). büyük miktarda kan yitiminin ilk sonucu kan basıncının düşmesidir. sonra damarlar büzülür ve kan akımına karşı direnci artırarak kan basıncını bir ölçüde yükseltir. ancak, dengeleyici mekanizmaya ve kalbin aşırı çalışmasına karşın dokulara giden kan miktarını azalabilir. özellikle beyin gibi yaşamsal önem taşıyan organlar yeterli kan alamayabilir.
beden sıvı yitirdiği için aşırı derecede susuzlukla birlikte görülen şokun başlıca belirtileri şunlardır: deri kül gibi ve soğuk olur; nabız zayıf ve hızlıdır; solunum çok hızlı ve kandaki oksijen miktarını artırmaya yöneliktir; kişi ciğerlerine daha çok hava çekmeye çalışır.
kritik miktarın üstünde kan yitiren herkes şoka girer. böyle bir hastanın yaşamının kurtarılması ve kan miktarının dengelenmesi için acil kan aktarımı gerekir. bu nedenle de şok durumundaki kişinin hemen hastaneye götürülmesi gerekir. hastanede kan grubu saptanıp kan verilir. kanama, şok oluşturacak kadar şiddetli değilse, beden dışardan yardım edilmeden canlılığını koruyabilir. zedelenmiş olan kan damarları pıhtılaşma yoluyla kapanır ve birkaç hafta içinde kendi kendilerini onarırlar. zamanla beden oksijen taşıyan yeni kan hücreleri de yapabilir. bedenin kan yitirmesine karşı bir tepki olarak bu kan hücreleri kemik iliği tarafından yapılır.
amelliyatta kanama
ameliyat için hastaneye yatan hastalar, genellikle ameliyat sırasında kan yitirecekleri için kaygı duyarlar. ne var ki cerrahlar ve hemşireler kanamanın tehlikesini iyi bilirler ve aşırı kanama olasılığına karşı gerekli önlemleri alırlar. ameliyattan önce hastanın kan grubunu saptayıp, gerekli miktarda kanı, gerektiğinde kullanmak üzere elaltında bulundururlar. ameliyattan sonra oluşabilecek kanama durumunda da hemşireler gerekli girişimde bulunmaya hazırdır. tıp dilinde "ikincil kanama" diye bilinen ameliyat sonrası kanama, genellikle iç enfeksiyonların yol açtığı bir kanamayı tanımlar, dışkı ve idrarda kan görülmesi de ikincil kanamalardandır, çünkü bir hastalık sonucu oluşmaktadırlar ve "birincil kanama" denilen durumda olduğu gibi kan damarlarında fiziksel bir hasar söz konusu değildir.
neden bekliyorsun?
bu sözlük, duygu ve düşüncelerini özgürce paylaştığın bir platform, hislerini tercüme eden özgür bilgi kaynağıdır.
katkıda bulunmak istemez misin?